Luuk - Wikipedia Naar inhoud springen Houfmenu Houfmenu naar zijbalk verplaatsen versjtaek Navigatie Veurblaad Alle artikele Alle categorieë In 't nuujs Recènte verangeringe Willekäörig artikel Nuuj artikele communicatie Gebroekersportaol Hulp bie sjpelling De kaffee Zeuke Zeuk Uterlik Donaties Maak 'ne gebroeker aan Aanmèlde Persoenlike hulpmiddele Donaties Maak 'ne gebroeker aan Aanmèlde Inhaud naar zijbalk verplaatsen versjtaek Begin 1 Aander kerne 2 De wieke 3 Sjtadsfuncties Sjtadsfuncties-subkopje inklappen 3.1 Economie 3.2 Wetensjap en oonderwies 3.3 Keuns en kultuur 3.4 Toerisme 4 Historie Historie-subkopje inklappen 4.1 Prehistorie 4.2 Middelieëwe 4.3 Preensbisdom Luuk 4.4 De Luukse Revolutie 4.5 De industrieel revolutie 4.6 De twieë krège en 't verzet 4.7 1945 - noe 5 Bekiekenswaeërd 6 Bekènde Lukenaere 7 Referentie 8 Extern linke Inhoudsopgave omschakelen Luuk 105 spraoke Afrikaans Alemannisch Aragonés Ænglisc العربية مصرى Asturianu Azərbaycanca Башҡортса Basa Bali Беларуская (тарашкевіца) Беларуская Български Brezhoneg Català Chavacano de Zamboanga Нохчийн Cebuano Corsu Čeština Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara فارسی Suomi Français Nordfriisk Frysk Gaeilge Galego עברית Hrvatski Magyar Հայերեն Արեւմտահայերէն Bahasa Indonesia Interlingue Ido Íslenska Italiano 日本語 ქართული Karai-karai Қазақша 한국어 Ripoarisch Кыргызча Latina Lëtzebuergesch Lombard Lietuvių Latviešu Malagasy मराठी Bahasa Melayu Malti မြန်မာဘာသာ Plattdüütsch Nederlands Norsk nynorsk Norsk bokmål Occitan Ирон Picard Polski Piemontèis پنجابی Português Română Русский Scots Srpskohrvatski / српскохрватски සිංහල Simple English Slovenčina Slovenščina Shqip Српски / srpski Svenska Kiswahili Ślůnski ไทย Türkçe Татарча / tatarça Українська اردو Oʻzbekcha / ўзбекча Vepsän kel’ Tiếng Việt West-Vlams Volapük Walon Winaray 吴语 ייִדיש Zeêuws 粵語 中文 Bewirk links Artikel Euverlèk Limburgs Laes Bekiek brónteks Bekiek de gesjiedenis Gereidsjapskis Gereidsjapskis naar zijbalk verplaatsen versjtaek Hanjelinge Laes Bekiek brónteks Bekiek de gesjiedenis Algemein Links nao dit artikel Volg links Upload Permalink Pazjena-infermasie Citeer dit artikel Krieg korteren URL Naar de oude parser overschakelen Drök aaf/exporteer Book make Haol op es PDF Printer-vruntelike versie In anger projekte Wikimedia Commons Wikinieuws Wikidata-item Uterlik naar zijbalk verplaatsen versjtaek Van Wikipedia Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Norbiks. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon. Dit artikel gèèt över de sjtad Luuk. Väör de provincie Luuk zuug Luuk (provincie) Belsj De leigking va Luuk in de provincie. Roeëj is de sjtad Luuk die same mèt 't oranje deel de agglomeratie vörmt Luuk of Luik (Frans: Liège, Nederlands: Luik, Duutsj: Lüttich, Waols: Lidje) is de cultureel hoofsjtad va Wallonië, de hoofdsjtad va glieknaomeg provincie en 't bisdom Luuk. De sjtad liegkt 'n daarteg kilometer te zuide vaan Mestreech en ten weste va Aoke an de samevloeiing van de Ourthe en de Maos. De gemèngde Luuk haat in 2021 196.296 inwoners ('n veurziechtig greui vergeleke mit 2005 wie ze 188.907 inwoners haat). De gaanse agglomeratie, die besjtèèt oet de sjtad Luuk en Seraing, Saint-Nicolas, Ans, Herstal, Beyne-Heusay, Fléron, Chaudfontaine, Esneux en Flémalle heet mieë wie 'n haof miljoeën inwoners. Aander kerne Angleur Bressoux Chênée Glain Grivegnée Jupille Rocourt Wandre De wieke De belangriekste wieke die 't centrum van de sjtad zeunt: Amercœur, Avroy, Burenville, Le Carré, Cointe, Coronmeuse, Droixhe, Fétinne, les Guillemins, Hors-Château, le Laveu, le Longdoz, Naimette-Xhovémont, Outremeuse, Pierreuse, Saint-Gilles, Saint-Laurent, Saint-Léonard, Sainte-Marguerite, Sainte-Walburge, Sclessin, le Thier-à-Liège et les Vennes. Sjtadsfuncties Liège Airport Luuk is hoofdsjtad van de provincie en cultureel en economisch centrum va gaans Wallonië. Luuk bezit talrieke logistieke bedrieve, die van de sjtad 'n belangrieke plaatsj in 't hart van Europa make. D'r have va Luuk, driejde groeëtste binnehave van Europa 't Sjpoorwegsjtation Guillemins mèt TGV va Brussel nao Luuk (LGV 2) en va Luuk nao de Duutsjlaand, Aoke en Kölle (LGV 3). Ooch via Name directe verbeending mèt Paries. 'n Belangriek autowaegknooppeunt: E40, E42, E25, E313 D'r vleeghave Airport Liège, achste Europese vleeghave vör goederevervoer op 12 km van 't centrum van de sjtad. Luuk is ooch gemekkelek te berieke via l'Aéroport de Charleroi Bruxelles-Sud en l'Aéroport de Bruxelles of Zaventem. Dis twieë vleeghaves liegke 'n 100 km va Luuk. Maastricht-Aachen Airport liegkt op 30 km. Luuk bezit ooch 'n oetgebreid netwaerk an buslijne van de TEC, die de sjtad mèt de gaanse agglomeratie verbinge. Economie De broeweriej Piedbœuf oeë Jupilerbeer gemakd wert. De sjtad is 'n belangriek economisch centrum: d'r 19de ieëwse mienbouw en sjtaolindustrie maakde häör groeët. Wie evels de koele gesjlaote waoërte en de sjtaolindustrie ooch zjoer tieje begoes te beleve raakde de sjtad in verval. Saer 2000 is de sjtad evvel in vool expansie. D'r nuje dynamiek leidde töt talrieke hoeëg technologische bedrieve, zoewie Techspace Aero, oeë oonderdele vör de Airbus A380 of de Ariane V werre gemakd; talrieke electronische oondernaeminge: EVS, Gillam, AnB, Balteau, IP Trade, Dinh Telecom en waeltleider lichte bewapening: FN Herstal; agro-alimentaire sector: beer (Jupiler), waters en limonades (Spa en Chaudfontaine) of sjokelaat (Galler). De universitèèt gèft ooch 'ne groeëte spin-off en me vindt in de directe ömgaeving de geneumde hoeëgtechnologische bedrieve Luuk is ooch 'n polletiek centrum en 'n besjluutvormingscentrum, wat 'n groeët aantal zaeëtels en hoofdkantoeëre en de daobie hurende administraties impliceert. Mieë wie de helft van de werknömmers va Luuk wèrkt in 'n bediende-statuut. Wetensjap en oonderwies Fresco 1842 va A. Rifflaert in de aula van de universitèèt mèt waope va Willem l Luuk is 'n belangriek oonderwiescentrum: mieë wie 93000 jongere vervolge hön sjtudies in Luuk. De groeëte oonderwiesinstèllinge zeunt: l'Université de Liège mèt oongeveer 17000 sjtudaente la Haute École de la Province de Liège mèt oomgeveer 8000 sjtudaente la Haute École HEMES mèt oongeveer 3500 sjtudaente la Haute École de la Ville de Liège mèt oongeveer 2200 sjtudaente le Conservatoire Royal De sjtad bezit saer 1817 'n universitèèt die gesjtichd is dör kunning Willem l der Nederlande. D'r campus en 't Universitair Ziekehoes Sart Tilman, geboewd dör Charles Vandenhove, liegke op d'r berg van Sart Tilman. Roond 1540 sjtichde Lambert Lombard de örsjte keunsacademie ten noorde van de Alpe in Luuk. Later goof preensbisjop F.K. de Velbrück 'ne belangrieke impuls an 't oonderwies. Keuns en kultuur Luuk is riek an keunssjatte, wie de riek verseerde kèrke, abdije en kloeësters, palieze en patriciërshoeze, de hôtels geneumd, fontijne en klèng monumaente, wie Mariabeelde en potales (nisse of kapelle). De Opéra Royale haat 'n riek programma en is över de grenze bekaand. Bekaande internationaal tentoeënsjtèllinge deunt ooch Luuk aa. De liegking van de sjtad in 't Maasdal en de väöle parke en tuine bèje 'n aantrèkkelek oetzich. Luuk is beziejt mèt sjtandbeelde en herinneringsmonumaente en haat 'n twintigtal musea. De ieëder sjiengbaar es werklèke wanorde bèjt de verrassinge van 'n daag en nach laevende en multicultureel sjtad, riek an tradities. Toerisme Luuk participeert ooch op toeristisch vlak in grensöversjrèjjende samewèrkingsverbaande. Kiek vör 't aanbod de extern leenke. Historie Place Saint-Lambert Prehistorie Reste van miensjeleke aanwezighèèd oet d'r owwe sjtèèntied zeunt voonde op de plaatsj Place Saint-Lambert. Op die ègeste plaatsj trof me ooch reste van Romeinse geboewe oet d'r 2de - 3de ieëw aa. Middelieëwe In de hoeëg middelieëwe waor d'r 'n klèng nederzètting. Nao d'r moord op Lambertus in 700 verplaadsjde ziene opvolger Hubertus d'r bisjopszaeëtel van Mestreech nao Luuk en saer dae tied waoërt Luuk 'n baevaartsoord dat väöl pelgrims trok. Bietsje bie bietsje verenderde Luuk in 'n indrukwekkende en machtige sjtad. 'n Dèèl van de Pepinide, zoewie Karel Martel en Karolinge, zoewie Karel de Groete zeunt in 't Luukse gebaore, in Jupille of Herstal. In 't centrum van Luuk sjtèèt 'n sjtandbeeld va Karel de Groete. Preensbisdom Luuk Blaeu, Luuk in 1649 Vanaaf preensbisjop Notger in 972 bies 1795 waoërt Luuk ieëwelaank geregeerd dör preens-bisjoppe. 't Preensbisdom Luuk sjtrekte zich oet över 't groeëtste deel van de huidige provincie Luuk en de zuideleke helft van de huidige provincie Name. Daobie verworve de bisjoppe va Luuk in 1366 ooch 't Graafsjap Loeën, dat groeëtendeels samenvèlt mèt de huidige Belzje provincie Belsj Limburg. De sjtad Luuk waor de väörnaamste van de 23 Gooj Sjtaej van 't prinsdom. Es teke van hön autonomie zeunt in de centra van al die sjtaej 'ne perroen geplaatsjt. De historie va Luuk wert gekenmerkt dör talloze conflicte tösje de sjtad Luuk en z'n bisjoppe, zoewie mèt preens-bisjop Adolf van der Marck, mae ooch bie ander feodaal krège, zoewie d'r Awans- en Warouxkrèèg gong 't d'r soms fel an toe. D'r volksopsjtaand va 1312 dae d'r Seent-Maeërtensraamp geneumd wert, is legendarisch. Aeëve dèk is geprobeerd die conflicte op te losse dör 'n beroop te doeë op d'r Sens du Pays. In 1316 waoërt de Vraej va Fexhe getekend. In 1468 wert in 't kader van zoe 'ne machtsjtrijd de sjtad "getuchtigd" dör d'r Bourgondische hertog Karel de Stoute. Z'n soldaote höbbe zich doe boetegewoeën misdrage in de sjtad: ongeveer 'n kwart van de 20.000 inwoners verloor hiebie 't laeve. Wie de hertoge van Bourgondië - en later de Habsburgse kunninge van Sjpanje - allengs de gaanse Nederlande onder hön gezag verenigde, bleef 't preensbisdom Luuk es oonafhankeleke sjtaot daoboete. Tiedens d'r Tachtigjarige Krèèg va 1568 bies 1648 probeerde de bisjoppe va Luuk neutraal te blieve tösje de twieë strijdende partieje. Mèt de verdrage van 1772 en 1780 makde preens-bisjop F.K. de Velbrück an de ieëwelang twiste mèt Fraankriek en de Habsburgse Nederlande. Opéra Royale mèt 't sjtaandbeeld va Gréty in kaeërsjverlichting De Luukse Revolutie In 1789 brook de Fraanse Revolutie en de Luukse Revolutie tegeliekertied oet. Nicolas Bassenge, dae de leiding how över de Luukse patriotte, joog d'r preens-bisjop nao Trier in Duutsjlaand. D'r Preens-bisjop waoërt evvel wer flot truuk op d'r troeën gezat dör de Oostenriekse troepe die 't Preensbosdom Luuk en de Zuideleke Nederlande wer veroverde. Die restauratie van 't gezag van d'r preens-bisjop waoërt gaar neet geaccepteerd dör de Lukenaere en daovör waoërte de Fraanse troepe oonder leiding va Dumouriez ooch mèt bliejdsjap binnegehaold wie ze de sjtad in 1792 binnekieëme. 't Politiek systeem van 't Ancien Regime waoërt grondig op d'r kop gezat mèt es gevolg dat de Lukenaere vör 't örsj gebroek koese make van 't Algemèng Stèmrech. In 1793 kieëm d'r 'n twiede restauratie van 't gezag van de preensbisjoppe es gevolg van 't verlees van de Fraanse troepe in d'r Sjlaag va Neerwinden in 1793, mae die waor van korte doeër. In d'r mond juni 1794 gong d'r lètste preensbisjop François-Antoine-Marie de Méan in exil. In 1795 makde de Nationaal Conventie per decreet oet dat 't preensbisdom Luuk deel oetmakde van de Republiek Fraankriek. Luuk waoërt de hoofdplaatsj van 't Departemaent van de Ourte. In 1815 verloor Napoleon Bonaparte d'r Sjlaag va Waterloo en daomèt kieëm 'n èng aan d'r Fraanse tied. Luuk kieëm, zjuus wie de res va Belsj oonder…