Iran - Wikipedy Springe nei ynhâld Main menu Main menu nei sydbalke ferplakke ferbergje Navigaasje Haadside Wikipedy-mienskip Koartlyn feroare Samar in side Help Bysûndere siden Sykje Sykje Appearance Donaasjes Akkount meitsje Oanmelde Persoanlik ark Donaasjes Akkount meitsje Oanmelde Ynhâld nei sydbalke ferplakke ferbergje Begjin 1 De namme 2 Geografy Subseksje Geografy omklappe 2.1 Lizzing 2.2 Lânskip 3 Provinsjes 4 Skiednis 5 Demografy Subseksje Demografy omklappe 5.1 Befolking fan Iran 5.2 Religy 6 Boarnen Ynhâldsopjefte omklappe Iran 294 talen Аԥсшәа Acèh Адыгабзэ Afrikaans Alemannisch አማርኛ Pangcah Aragonés Ænglisc अंगिका العربية ܐܪܡܝܐ الدارجة مصرى অসমীয়া Asturianu Авар Kotava अवधी Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Basa Bali Boarisch Žemaitėška Bikol Central Беларуская (тарашкевіца) Беларуская Betawi Български भोजपुरी Bislama Banjar বাংলা བོད་ཡིག বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী Brezhoneg Bosanski Batak Mandailing Basa Ugi Буряад Català Chavacano de Zamboanga 閩東語 / Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн Cebuano ᏣᎳᎩ کوردی Corsu Qırımtatarca Čeština Kaszëbsczi Словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ Чӑвашла Cymraeg Dansk Dagbanli Deutsch Zazaki Dolnoserbski Kadazandusun डोटेली ދިވެހިބަސް Ελληνικά Emiliàn e rumagnòl English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Fulfulde Suomi Võro Na Vosa Vakaviti Føroyskt Français Arpetan Nordfriisk Gaeilge Gagauz 贛語 Kriyòl gwiyannen Gàidhlig Galego گیلکی Avañe'ẽ गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺 ગુજરાતી Gaelg Hausa 客家語 / Hak-kâ-ngî Hawaiʻi עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Hornjoserbsce Kreyòl ayisyen Magyar Հայերեն Արեւմտահայերէն Interlingua Jaku Iban Bahasa Indonesia Interlingue Ilokano ГӀалгӀай Ido Íslenska Medžuslovjansky Italiano 日本語 Patois La .lojban. Jawa ქართული Qaraqalpaqsha Taqbaylit Karai-karai Адыгэбзэ Kabɩyɛ Tyap Kongo Kumoring Gĩkũyũ Қазақша ភាសាខ្មែរ ಕನ್ನಡ Yerwa Kanuri 한국어 Перем коми Къарачай-малкъар کٲشُر Ripoarisch Kurdî Коми Kernowek Кыргызча Latina Ladino Lëtzebuergesch Лакку Лезги Lingua Franca Nova Luganda Limburgs Ligure Ladin Lombard Lingála ລາວ Lietuvių Latviešu Madhurâ मैथिली Basa Banyumasan Мокшень Malagasy Олык марий Māori Minangkabau Македонски മലയാളം Монгол ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ मराठी Кырык мары Bahasa Melayu Malti Mirandés မြန်မာဘာသာ Эрзянь مازِرونی Napulitano Nedersaksies Plattdüütsch नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk bokmål Novial ߒߞߏ Sesotho sa Leboa Diné bizaad Chi-Chewa Occitan Livvinkarjala Oromoo ଓଡ଼ିଆ Ирон ਪੰਜਾਬੀ Pangasinan Kapampangan Papiamentu Picard Deitsch Polski Piemontèis پنجابی پښتو Português Runa Simi Rumantsch Ikirundi Română Armãneashti Tarandíne Русский Русиньскый Ikinyarwanda संस्कृतम् Саха тыла ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ Sardu Sicilianu Scots سنڌي Davvisámegiella Sängö Srpskohrvatski / српскохрватски Taclḥit တႆး සිංහල Simple English Slovenčina سرائیکی Slovenščina Gagana Samoa Anarâškielâ ChiShona Soomaaliga Shqip Српски / srpski Sranantongo SiSwati Sesotho Seeltersk Sunda Svenska Kiswahili ꠍꠤꠟꠐꠤ Ślůnski Sakizaya தமிழ் Tayal ತುಳು తెలుగు Tetun Тоҷикӣ ไทย ትግርኛ Türkmençe Tagalog Tolışi Lea faka-Tonga Toki pona Tok Pisin Türkçe Seediq Xitsonga Татарча / tatarça ChiTumbuka Twi Тыва дыл Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha / ўзбекча Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt West-Vlams Volapük Walon Winaray Wolof 吴语 IsiXhosa მარგალური ייִדיש Yorùbá Vahcuengh Zeêuws ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ ⵜⴰⵏⴰⵡⴰⵢⵜ 文言 閩南語 / Bân-lâm-gí 粵語 中文 IsiZulu Keppelings bewurkje Artikel Oerlis Frysk Lêze Bewurkje Boarne bewurkje Skiednis besjen Helpmiddels Helpmiddels nei sydbalke ferplakke ferbergje Actions Lêze Bewurkje Boarne bewurkje Skiednis besjen Algemien Hjirmei keppele Keppelings folgje Fêste keppeling Sidegegevens Dizze side sitearje Get shortened URL Switch to legacy parser Ofdrukke/eksportearje Boek meitsje Ynlade as PDF Ofdrukferzje Yn oare projekten Abstract Wikipedia Wikimedia Commons Wikidata-item Appearance nei sydbalke ferplakke ferbergje Ut Wikipedy Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān"},"1":{"wt":"\n"},"namme":{"wt":"Iran"},"flagge":{"wt":"Flag of Iran.svg"},"wapen":{"wt":"Coat of arms of Iran.svg"},"lokaasje":{"wt":"Iran in its region.svg"},"motto":{"wt":"Esteqlāl, āzādī, jomhūrī-ye eslāmī"},"taal":{"wt":"[[Persysk]]"},"haadstêd":{"wt":"Teheran"},"steatsfoarm":{"wt":"Islamityske republyk"},"oerflak":{"wt":"1.648.195"},"pctwetter":{"wt":"1,63"},"ynwenners":{"wt":"92.417.681"},"teljier":{"wt":"2025"},"munt":{"wt":"Rial"},"muntkoade":{"wt":"IRR"},"tiidsone":{"wt":"+3.30"},"feestdei":{"wt":"[[12 juny]]"},"folksliet":{"wt":"Mawtini"},"lânkoade":{"wt":"IRN"},"ynternet":{"wt":".ir"},"tillefoan":{"wt":"98"}},"i":0}}]}'> جمهوری اسلامی ايران Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān Flagge Wapen Offisjele taal Persysk Haadstêd Teheran Steatsfoarm Islamityske republyk Gebiet % wetter 1.648.195 km² 1,63­% Ynwenners (2025) 92.417.681 Munt Rial (IRR) Tiidsône UTC +3.30 Nasjonale feestdei 12 juny Lânkoade IRN Ynternet .ir Tillefoan 98 Iran of Iraan, sûnt 1979 offisjeel de Islamityske Republyk Iran, is in lân yn Súdwest-Aazje. De haadstêd is Teheran, de Rahbar fan de Islamityske republyk is sûnt 2026 vacant en presidint is Masoud Pezeshkian sûnt 28 july 2024. De namme [bewurkje seksje | boarne bewurkje] Iran waard oant 1935 troch de wrâld mei Perzje oantsjutten wylst de ynwenners sels it lân Iran neamden. Dêrom frege de doetiidske Perzyske monarch, Reza Sjah, oan alle lannen om tenei de namme Iran te brûken. Iran hâldt yn 'Lan fan de Ariërs'. Nei in beswier fan de Perzyske/Iraanske learden, kundige it regear yn 1959 oan dat beide nammen offisjeel brûkt wurde meie. In ynwenner fan Iran/Perzje is in Iraniër of in Pers of yn it Perzysk; Irani of Pars (ایرانی). Geografy [bewurkje seksje | boarne bewurkje] Lizzing [bewurkje seksje | boarne bewurkje] Iran wurdt begrinzge troch: Armeenje, Azerbeidzjan, de Kaspyske See en Turkmenistan yn it noarden; Afganistan yn it easten; Pakistan en de Golf fan Oman yn it súdeasten; de Perzyske Golf yn it suden; Irak yn it westen; Turkije yn it noardwesten. Lânskip [bewurkje seksje | boarne bewurkje] Sicht op de heechste berch fan Iran, de pyk fan de Damavand yn Amol. It lânskip fan Iran is oer it algemien skrok en bestiet foar it meastepart út bercheftige gebieten. Lizzend tusken de Kaspyske See en Perzyske Golf wurdt it yn it noarden begrinzge troch it 5604 meter hege Elbûrs-berchtme en yn it suden troch it Zâgros-berchtme. It Heechlân fan Iran foarmet it grutste en sintrale gedielte en giet nei it easten oer yn de Lût-woastyn. Yn it noarden fan Iran lizze reinwâlden dy't de Jungle fan Iran neamd wurde. It easten bestiet benammen út woastynbekkens as de Dasht-e Kavir, Iran's grutste woastyn en de Dasht-e Lût, en ek inkele sâltmarren. Trochdat de bergen tige heech binne kinne reinwolken út it noarden dizze gebieten net berikke en is it skrok. De ienige flakten fan Iran lizze oan de kust fan de Kaspyske See en yn it suden oan de Perzyske Golf dêr't de Sjatt al-Arab (of Arabyske rivier) yn útmûnet. Provinsjes [bewurkje seksje | boarne bewurkje] De haadstêd fan Iran is Teheran. Oare wichtige stêden binne Mashhad, Tabriz, Sjiraz, Abadan, Kerman, Zahedan, Karaj, Rashjt, Yazd, Hamadan, Chorramsjahr, Ahvaz, Urmia, Arak, de religieuze stêd Qom en de âlde haadstêd Isfahan. Skiednis [bewurkje seksje | boarne bewurkje] De ruïnes fan it histoaryske Persepolis Iran as lân hat in bysûnder lange skiednis en wurdt beskôge as ien fan de bakerkuorren fan de beskaving. De skiednis fan it ryk giet tebek oant de 6e iuw f.Kr., doe't Syrus de Grutte de fersprate folken gearbrocht ûnder syn hearskippij. Hy stifte it Perzyske Ryk, dat in enoarme macht berikte en in gebiet omfieme oan de Middellânske See ta. Yn de 4e iuw f.Kr. oermastere Aleksander de Grutte it Perzyske Ryk en fersloech kening Darius Kodomannus flakby Persepolis. Nei syn dea waard it lân bestjoerd troch syn opfolgers, de Hellenistyske (Grykske) klasse fan de Seleusiden. Letter fêstigen de Parten en de Sassaniden yn Iran machtige riken. Troch de islamityske Arabieren waard yn de 7e iuw in ein makke oan it Perzyske ryk fan de Sassaniden. It Arabyske Ryk dat dêrnei stifte waard hearske yn Iran oant de 9e iuw. Doe ferlear it sintrale gesach fan de Abbasiden yn Bagdad har autoriteit en foel Iran út inoar in lytse steatsjes. Yn de 11e iuw hienen de Turkske Seltsjoeken it yn it gebiet foar it sizzen. Sy fersloegen de Arabieren en oermasteren op harren bar Iran. Mar ek it ryk fan de Seltsjoeken foel letter wer út inoar troch de komst fan de Mongoalen yn de 13e iuw. Iran waard wer feriene yn de 15e iuw troch de dynasty fan de Safawiden. Under harren hearskippij waard it Sjiïsme de steatsgodstsjinst en kaam de Iraanske kultuer ta grutte bloei. Nei de Safawiden namen de Kadjaren de macht oer. Yn dat tiidrek wie Iran ien fan de pear lannen yn Aazje dy't ûnôfhinklik bliuwe koe tsjin de Westerske wrâld oer, al hienen it Feriene Keninkryk en Ruslân der wol in soad ynfloed. Yn de 20e iuw hearske der in skoftlang de Pahlavi-dynasty. Sjah Reza Pahlavi en soan Mohammed Reza Pahlavi regearden as in slach diktators. De befolking waard dêrby faak hurdhandich ûnderdrukt, mar dochs krigen de Pahlavi's stipe út it westen. De Iraanske Revolúsje, in grutte opstân fan de Iraanske befolking, twong de sjah yn 1979 it lân te ferlitten. De machtichste politike partij, dy fan de geastlikheid, keas der lang om let foar om de macht oan ien persoan te jaan: ayatollah Ruhollah Khomeini. Sûnt dy tiid wurdt it lân neffens in troch him opstelde behâldende islamityske wetjouwing regeare. Yn 1980 bruts der in bluodderige oarloch út mei it buorlân Irak. Dy kriich soe duorje oant 1988 en einige net-útmakke. Sûnt it presidintskip fan de herfoarming tadiene presidint Mohammad Khatami wurdt it lân, dêr't mear as de helte fan de befolking jonger is as 30 jier, sa stadichoan modernisearre. De behâldende geastlike lieders hawwe it der lykwols foaral foar it sizzen en hâlde al te radikale herfoarmings tsjin. Demografy [bewurkje seksje | boarne bewurkje] Befolking fan Iran [bewurkje seksje | boarne bewurkje] De befolking yn Iran is yn in koarte tiid hurd waakst. Yn 1900 wienen der tsien miljoen Iraniërs, tsjintwurdich binne it der sân kear safolle. Dizze rizing fan de befolking wie benammen grut nei de Iraanske Revolúsje fan 1979. Tusken 1995 en 2005 naam de befolking ta mei 8,4 miljoen. De mearderheid fan de befolking is jonger as 30 jier. Neffens it CIA World Factbook is de befolking ferdield yn de folgjende etnyske groepen: Perzen (51%), Azery's (24%), Gilaky en Mazandarany (8%), Koerden (7%), Arabieren (3%), Baluchen (2%), Lurs (2%), Turkmenen (2%), Qashqai Turken, Armeenjers, Joaden, Assyriërs en oaren. Hjirby moat oantekene wurde dat oare boarnen oare persintaazjes jouwe. Religy [bewurkje seksje | boarne bewurkje] Yn Iran is it Sjiisme, in streaming yn de islam, steatsgodstsjinst, mar wurde ek oare religys praktisearre en tas…