Planda - Vicipéid Jump to content Príomh-roghchlár Príomh-roghchlár move to sidebar folaigh Nascleanúint Príomhleathanach Tairseach chomhphobail Athruithe deireanacha Leathanach fánach Cabhair Leathanaigh speisialta Cuardaigh Cuardaigh Cuma Síntiúis Cruthaigh cuntas Logáil isteach Do chuid uirlisí Síntiúis Cruthaigh cuntas Logáil isteach Clár ábhair move to sidebar folaigh Tús 1 Sainmhíniú Toggle Sainmhíniú subsection 1.1 Stair thacsanomaíoch 1.2 Coincheapa malartacha 2 Éabhlóid Toggle Éabhlóid subsection 2.1 Éagsúlacht 3 Éagsúlacht rannán plandaí glasa beo (Viridiplantae) de réir líon speiceas 4 Naisc sheachtracha 5 Tagairtí Toggle the table of contents Planda 238 languages Аԥсшәа Acèh Afrikaans Alemannisch አማርኛ Aragonés Ænglisc अंगिका العربية الدارجة مصرى অসমীয়া Asturianu अवधी Aymar aru Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Basa Bali Boarisch Žemaitėška Bikol Central Беларуская (тарашкевіца) Беларуская Betawi Български भोजपुरी Banjar বাংলা Brezhoneg Bosanski Буряад Català 閩東語 / Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн Cebuano ᏣᎳᎩ کوردی Corsu Čeština Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Zazaki Dolnoserbski Kadazandusun डोटेली ދިވެހިބަސް Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Suomi Võro Na Vosa Vakaviti Føroyskt Français Arpetan Nordfriisk Furlan Frysk 贛語 Kriyòl gwiyannen Gàidhlig Galego Avañe'ẽ Gaelg Hausa 客家語 / Hak-kâ-ngî עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Hornjoserbsce Kreyòl ayisyen Magyar Հայերեն Interlingua Jaku Iban Bahasa Indonesia Interlingue Igbo Ilokano ГӀалгӀай Ido Íslenska Italiano ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ / inuktitut 日本語 Patois La .lojban. Jawa ქართული Qaraqalpaqsha Taqbaylit Jju Адыгэбзэ Kabɩyɛ Tyap Gĩkũyũ Қазақша ភាសាខ្មែរ ಕನ್ನಡ Yerwa Kanuri 한국어 کٲشُر Kurdî Kernowek Latina Ladino Lëtzebuergesch Лезги Lingua Franca Nova Limburgs Ligure Ladin Lombard Lingála ລາວ Lietuvių Latgaļu Latviešu मैथिली Basa Banyumasan Malagasy Олык марий Minangkabau Македонски മലയാളം Монгол ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ ဘာသာမန် मराठी Кырык мары Bahasa Melayu Malti Mirandés မြန်မာဘာသာ Эрзянь مازِرونی Nāhuatl Napulitano Nedersaksies Plattdüütsch नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk bokmål Nouormand Occitan Livvinkarjala Oromoo ଓଡ଼ିଆ Ирон ਪੰਜਾਬੀ Kapampangan Papiamentu Picard Polski Piemontèis پنجابی پښتو Português Runa Simi ရခိုင် Română Armãneashti Tarandíne Русский Русиньскый Ikinyarwanda संस्कृतम् Саха тыла Sardu Sicilianu Scots سنڌي Srpskohrvatski / српскохрватски සිංහල Simple English Slovenčina Slovenščina ChiShona Soomaaliga Shqip Српски / srpski SiSwati Sesotho Seeltersk Sunda Svenska Kiswahili Ślůnski Sakizaya தமிழ் Tayal తెలుగు Тоҷикӣ ไทย Türkmençe Tagalog Lea faka-Tonga Toki pona Tok Pisin Türkçe Татарча / tatarça ChiTumbuka Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha / ўзбекча Tshivenda Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt West-Vlams Walon Winaray Wolof 吴语 IsiXhosa მარგალური ייִדיש Yorùbá Vahcuengh Zeêuws 文言 閩南語 / Bân-lâm-gí 粵語 中文 IsiZulu Athraigh naisc Alt Plé Gaeilge Léigh Cuir in eagar Cuir foinse in eagar Féach ar stair Uirlisí Uirlisí move to sidebar folaigh Gníomhartha Léigh Cuir in eagar Cuir foinse in eagar Féach ar stair Ginearálta Cad a nascann anseo Athruithe gaolmhara Nasc buan Eolas faoin leathanach Luaigh an lch seo Faigh URL giorraithe Switch to legacy parser Priontáil/easpórtáil Cruthaigh leabhar Íoslódáil mar PDF Leagan inphriontáilte I dtionscadail eile Abstract Wikipedia Wikimedia Commons Wikispecies Mír Wikidata Cuma move to sidebar folaigh Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor. Ní mór an t-alt seo a ghlanadh, ionas go mbeidh caighdeán níos fearr ann. Tar éis duit an t-alt a ghlanadh, is féidir leat an teachtaireacht seo a bhaint de. Féach ar Conas Leathanach a Chur in Eagar agus an Lámhleabhar Stíle le fáil amach faoin dóigh cheart le feabhas a chur ar alt ciclipéide. PlandaPlantae Tréimhse ama An Ré Mhéiseaprótarasóch an Ré Mhéiseaprótarasóch – an t-am i láthair Sonraí Is foinse é an tacsón seo de saill phlandúil, plant milk (en) , ábhar planda, plant-based food (en) , plant product (en) , plant proteins (en) , plant fiber (en) agus plant fossil (en) Tacsanomaíocht Forfhearann Cytota Fearann Eukaryota Ríocht Plantae Haeckel, 1866 Is iad na plandaí na heocaróit a chruthaíonn an ríocht Plantae; tá siad fótaisintéiseach den chuid is mó. Ciallaíonn sé seo go bhfaigheann siad a gcuid fuinnimh ó sholas na gréine, ag baint úsáide as clóraplastaí a dhíorthaítear ó insiombóis le cianabaictéir chun siúcraí a tháirgeadh ó dhé-ocsaíd charbóin agus uisce, ag baint úsáide as an lí ghlas clóraifill. Is eisceachtaí iad plandaí seadánacha a chaill na géinte le haghaidh clóraifille agus fótaisintéise, agus a bhfaigheann a gcuid fuinnimh ó phlandaí nó ó fhungais eile. Go stairiúil, mar a tharla i mbitheolaíocht Arastatail, chuimsigh ríocht na bplandaí gach rud beo nach raibh ina n-ainmhithe, agus chuimsigh sí algaí agus fungais freisin. Tá sainmhínithe cúngaithe ó shin i leith; fágtar na fungais agus cuid de na halgaí as an áireamh sna sainmhínithe reatha. De réir an tsainmhínithe a úsáidtear san airteagal seo, is éard atá i bplandaí ná an clád Viridiplantae (plandaí glasa), atá comhdhéanta de na halgaí glasa agus na suthfhítí nó plandaí talún (cornlaigh, aelusanna, caonaigh, lícifítí, raithní, buaircínigh agus gimnispeirmí eile, agus plandaí bláthanna). Áirítear le sainmhíniú atá bunaithe ar ghéanóim na Viridiplantae, mar aon leis na halgaí dearga agus na glaucophytes, sa chlada Archaeplastida. Tá thart ar 320,000 speiceas plandaí ar eolas, agus táirgeann a bhformhór, thart ar 260,000 díobh, síolta. Bíonn go leor méideanna éagsúla acu, ó aoncheallach go dtí na crainn is airde. Soláthraíonn plandaí glasa sciar suntasach d'ocsaigin mhóilíneach an domhain; soláthraíonn na siúcraí a chruthaíonn siad an fuinneamh don chuid is mó d'éiceachórais an Domhain; itheann orgánaigh eile, lena n-áirítear ainmhithe, plandaí go díreach nó braitheann siad ar orgánaigh a dhéanann amhlaidh. Is bianna bunúsacha daonna iad grán, torthaí, agus glasraí agus ceansaíodh iad ar feadh na mílaoiseanna. Úsáideann daoine plandaí chun críocha go leor, mar shampla ábhair thógála, ornáidí, ábhair scríbhneoireachta, agus do raon leathan cógas. Tugtar luibheolaíocht, brainse den bhitheolaíocht, ar staidéar eolaíoch na bplandaí. Sainmhíniú [cuir in eagar | athraigh foinse] Stair thacsanomaíoch [cuir in eagar | athraigh foinse] Go traidisiúnta, cuireadh gach rud beo i gceann de dhá ghrúpa, plandaí agus ainmhithe. Tagann an t-aicmiú seo ó Arastatal (384 -322 RCR), a rinne idirdhealú idir leibhéil éagsúla neach ina bhitheolaíocht,[1] bunaithe ar cibé an raibh "anam íogair" nó "anam fásúil" cosúil le plandaí.[2] Lean Theophrastus, mac léinn Arastatail, lena chuid oibre i dtacsanomaíocht agus aicmiú plandaí. I bhfad níos déanaí, chruthaigh Carl von Linné (1707 -1778) bunús chóras nua-aimseartha an aicmithe eolaíoch, ach choinnigh sé ríochtaí ma n-ainmhithe agus na bplandaí, ag ainmniú ríocht na bplandaí an Vegetabilia. Coincheapa malartacha [cuir in eagar | athraigh foinse] Nuair a chuirtear an t-ainm Plantae nó planda i bhfeidhm ar ghrúpa ar leith orgánach nó tacsón, de ghnáth tagraíonn sé do cheann de cheithre choincheap. Ag dul ón gceann is lú go dtí an ceann is cuimsithí, is iad na ceithre ghrúpa seo: Ainm (neacha) Raon feidhme Eagar Cur síos Plandaí talún, ar a dtugtar Embryophyta freisin Plantae sensu strictissimo Ilcheallach I measc na bplandaí sa chiall is déine tá aelusanna, cornlaigh, caonaigh, agus plandaí soithíocha, chomh maith le plandaí iontaise cosúil leis na grúpaí seo a mhaireann (.i., Metaphyta Whittaker, 1969,[3] Plantae Margulis, 1971[4]). Plandaí glasa, ar a dtugtar freisin Viridiplantae, Viridiphyta, Chlorobionta nó Chloroplastida Plantae sensu stricto Roinnt aoncheallach, roinnt ilcheallach I measc na bplandaí sa chiall dhian tá na halgaí glasa, agus plandaí talún a tháinig chun cinn laistigh díobh, lena n-áirítear aol-lusanna. Tá na caidrimh idir grúpaí plandaí fós á n-oibriú amach, agus bíonn éagsúlacht mhór sna hainmneacha a thugtar dóibh. Cuimsíonn an cád Viridiplantae grúpa orgánach a bhfuil ceallalós ina gcillbhallaí, a bhfuil clóraifill a agus b ina seilbh acu agus nach bhfuil ach dhá scannán acu atá in ann fótaisintéisiú agus stáirse a stóráil. Is é an clád seo príomhábhar an ailt seo (.i., Plantae Copeland, 1956).[5]). Archaeplastida, ar a dtugtar Plastida nó Primoplantae freisin Plantae sensu lato Roinnt aoncheallach, roinnt ilcheallach Is éard atá i bplandaí sa chiall leathan ná na plandaí glasa atá liostaithe thuas móide na halgaí dearga (Rhodophyta) agus na halgaí glaucophyte (Glaucophyta) a stórálann stáirse Floridean lasmuigh de na plastaidí, sa chíteaplasma. Cuimsíonn an clád seo gach ceann de na horgánaigh a fuair tamall an-fhada a gclóraplastaí príomhúla go díreach trí chianabaictéir a phlúchadh (.i., Plantae Cavalier - Smith, 1981).[6] Seanmhínithe ar phlanda (as feidhm) Plantae sensu amplo Roinnt aoncheallach, roinnt ilcheallach I measc na bplandaí sa chiall is leithne bhí na grúpaí algaí neamhghaolmhara , fungais agus baictéir ar rangaithe aosta, seanchaite (.i. Plantae or Vegetabilia Linnaeus 1751,[7] Plantae Haeckel 1866,[8] Metaphyta Haeckel, 1894,[9] Plantae Whittaker, 1969[3]). Éabhlóid [cuir in eagar | athraigh foinse] Éagsúlacht [cuir in eagar | athraigh foinse] Tá Cosmarium botrytis aon cheallach Tá an chrónghiúis Sequoia sempervirens suas le 120 m ar airde. Tá thart ar 382,000 speiceas de phlandaí a nglactar leo, a dtáirgeann a bhformhór mór, thart ar 283,000 acu, síolta.[10] Taispeánann an tábla thíos roinnt meastachán ar chomhaireamh speiceas ar fhílim éagsúla plandaí glasa (Viridiplantae). Is plandaí bláthanna iad thart ar 85 -90% de na plandaí go léir. Tá roinnt tionscadal ag iarraidh taifid a bhailiú faoi láthair ar gach speiceas plandaí i mbunachair sonraí ar líne, .i. an Flóra Domhanda ar Líne.[11][12] Athraíonn scála na bplandaí ó orgánaigh aoncheallacha amhail Desmidiales (ó 10 micriméadar trasna) agus picozoa (níos lú ná 3 mhicriméadar trasna),[13][14] go dtí na crainn is mó (meigeafhlóra) amhail an bhuaircíneach Sequoia sempervirens (suas go dtí 120m ar airde ) agus an angaispeirm Eucalyptus regnans (suas go dtí 99m ar airde).[15] Is bianna bunúsacha daonna iad plandaí a tháirgeann grán, torthaí agus glasraí agus tá siad ceansaithe le na mílte bliain. Tá go leor úsáidí cultúrtha agus úsáidí eile ag plandaí, mar ornáidí, ábhair thógála, ábhar scríbhneoireachta agus ba fhoinse leigheasanna agus drugaí sícighníomhacha iad freisin. Tugtar luibheolaíocht, brainse den bhitheolaíocht, ar an staidéar eolaíoch ar phlandaí. Éagsúlacht rannán plandaí glasa beo (Viridiplantae) de réir líon speiceas [cuir in eagar | athraigh foinse] Seo a leanas na ceithre phríomhfhíleam i Ríocht na bPlandaí. Phylum Thallophyta P…