USA – Wikipedia Hopp til innhald Hovudmeny Hovudmeny flytt til sidefeltet gøym Navigering Hovudside Arbeidskontoret Samfunnshuset Siste endringar Tilfeldig side Hjelp Kontakt Eksterne søk På andre prosjekt Abstract Wikipedia Wikimedia Commons Wikifrasar Wikidata-element Søk Søk Utsjånad Gåver Opprett konto Logg inn Personlege verktøy Gåver Opprett konto Logg inn Innhald flytt til sidefeltet gøym Byrjinga 1 Namn 2 Historie Vis/skjul underseksjonen Historie 2.1 Etter starten av sjølvstendekrigen 2.2 Fritt land 2.3 Borgarkrigen 2.4 Gjenoppbygging og industrialisering 2.5 Supermakt, fyrste verdskrigen og depresjonen 2.6 Frå andre verdskrigen til no 3 Geografi Vis/skjul underseksjonen Geografi 3.1 Klima 3.2 Delstatar 4 Politisk 5 Merknader 6 Kjelder 7 Bakgrunnsstoff Vis/skjul innhaldslista USA 330 språk Аԥсшәа Acèh Адыгабзэ Afrikaans Alemannisch አማርኛ Pangcah Aragonés Ænglisc अंगिका العربية ܐܪܡܝܐ الدارجة مصرى অসমীয়া Asturianu Atikamekw Авар Kotava अवधी Aymar aru Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Basa Bali Boarisch Žemaitėška Batak Toba Bikol Central Беларуская (тарашкевіца) Беларуская Betawi Български भोजपुरी Bislama Banjar ပအိုဝ်ႏဘာႏသာႏ Bamanankan বাংলা བོད་ཡིག বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী Brezhoneg Bosanski Batak Mandailing Basa Ugi Буряад Català 閩東語 / Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн Cebuano Chamoru ᏣᎳᎩ Tsetsêhestâhese کوردی Corsu Qırımtatarca Čeština Kaszëbsczi Словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ Чӑвашла Cymraeg Dansk Dagbanli Deutsch Dagaare Thuɔŋjäŋ Zazaki Dolnoserbski Kadazandusun डोटेली ދިވެހިބަސް ཇོང་ཁ Eʋegbe Ελληνικά Emiliàn e rumagnòl English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Fulfulde Suomi Võro Na Vosa Vakaviti Føroyskt Fɔ̀ngbè Français Arpetan Nordfriisk Furlan Frysk Gaeilge Gagauz 贛語 Kriyòl gwiyannen Gàidhlig Galego گیلکی Avañe'ẽ गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni Bahasa Hulontalo 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺 Ghanaian Pidgin ગુજરાતી Wayuunaiki Farefare Gungbe Gaelg Hausa 客家語 / Hak-kâ-ngî Hawaiʻi עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Hornjoserbsce Kreyòl ayisyen Magyar Հայերեն Արեւմտահայերէն Interlingua Jaku Iban Bahasa Indonesia Interlingue Igbo Iñupiatun Ilokano ГӀалгӀай Ido Íslenska Medžuslovjansky Italiano ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ / inuktitut 日本語 Patois La .lojban. Jawa ქართული Qaraqalpaqsha Taqbaylit Karai-karai Адыгэбзэ Kabɩyɛ Tyap Kongo Kumoring Gĩkũyũ Қазақша ភាសាខ្មែរ ಕನ್ನಡ Yerwa Kanuri 한국어 Перем коми Къарачай-малкъар کٲشُر Ripoarisch Kurdî Коми Kernowek Кыргызча Latina Ladino Lëtzebuergesch Лакку Лезги Lingua Franca Nova Luganda Limburgs Ligure Ladin Lombard Lingála ລາວ Lietuvių Latgaļu Latviešu Madhurâ मैथिली Basa Banyumasan Мокшень Malagasy Олык марий Māori Minangkabau Македонски മലയാളം Монгол ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ ဘာသာမန် Moore मराठी Кырык мары Bahasa Melayu Malti Mirandés မြန်မာဘာသာ Эрзянь مازِرونی Napulitano Nedersaksies Plattdüütsch नेपाली नेपाल भाषा Li Niha Nederlands Norsk bokmål Novial ߒߞߏ IsiNdebele seSewula Nouormand Sesotho sa Leboa Nupe Diné bizaad Chi-Chewa Occitan Livvinkarjala Oromoo ଓଡ଼ିଆ Ирон ਪੰਜਾਬੀ Pangasinan Kapampangan Papiamentu Picard Naijá Deitsch Pälzisch पालि Polski Piemontèis پنجابی Nawat پښتو Português Runa Simi Rumantsch Romani čhib Ikirundi Română Armãneashti Tarandíne Русский Русиньскый Ikinyarwanda संस्कृतम् Саха тыла ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ Sardu Sicilianu Scots سنڌي Davvisámegiella Sängö Srpskohrvatski / српскохрватски Taclḥit တႆး සිංහල Simple English Slovenčina سرائیکی Slovenščina Gagana Samoa Anarâškielâ ChiShona Soomaaliga Shqip Српски / srpski Sranantongo SiSwati Sesotho Seeltersk Sunda Svenska Kiswahili ꠍꠤꠟꠐꠤ Ślůnski Sakizaya தமிழ் Tayal ತುಳು తెలుగు Tetun Тоҷикӣ ไทย ትግርኛ ትግሬ Türkmençe Tagalog Tolışi Setswana Lea faka-Tonga Toki pona Tok Pisin Türkçe Seediq Xitsonga Татарча / tatarça ChiTumbuka Twi Reo tahiti Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha / ўзбекча Tshivenda Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt West-Vlams Volapük Walon Winaray Wolof 吴语 Хальмг IsiXhosa მარგალური ייִדיש Yorùbá Vahcuengh Zeêuws ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ ⵜⴰⵏⴰⵡⴰⵢⵜ 文言 閩南語 / Bân-lâm-gí 粵語 中文 IsiZulu Endra lenkjer Artikkel Diskusjon norsk nynorsk Les Endre Endre wikiteksten Sjå historikken Verktøy Verktøy flytt til sidefeltet gøym Handlingar Les Endre Endre wikiteksten Sjå historikken Ålment Lenkjer hit Relaterte endringar Last opp fil Fast lenkje Sideinformasjon Spesialsider Siter denne sida Hent kort URL Byt til den gamle parseren Skriv ut/eksporter Opprett ei bok Last ned som PDF Utskriftsversjon Utsjånad flytt til sidefeltet gøym Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket «[[In God We Trust]]»,{{mrk|[[engelsk]]: 'Me set lita vår til Gud'}} sidan 1956.<ref>{{Kjelde www|url=https://lex.dk/USA|tittel=USA|forfattar=Vangdrup, Leif|språk=da|utgjevar=Lex på lex.dk|vitja=2026-05-25}}</ref>"},"nasjonaldag":{"wt":"4. juli"},"nasjonalsong":{"wt":"[[The Star-Spangled Banner]]"},"kart":{"wt":"USA orthographic.svg"},"hovudstad":{"wt":"Washington, D.C."},"største by":{"wt":"[[New York by|New York]]"},"språk":{"wt":"USA har ikkje noko offisielt språk, i praksis [[engelsk]]"},"styresett":{"wt":"[[Føderasjon]]"},"statsoverhovudtype":{"wt":"[[President i USA|President]]"},"statsoverhovud":{"wt":"Donald Trump"},"statsministertype":{"wt":"[[Visepresident i USA|Visepresident]]"},"statsminister":{"wt":"J.D. Vance"},"grunnlagdtype":{"wt":"[[Den amerikanske revolusjonen|Sjølvstende]] frå<br />[[Storbritannia]]"},"grunnlagd":{"wt":"&nbsp;"},"grunnlagd1type":{"wt":"[[Den amerikanske sjølvstendeerklæringa|Sjølvstende-<br />&nbsp; &nbsp; &nbsp;erklæringa]]"},"grunnlagd1":{"wt":"4. juli 1783"},"grunnlagd2type":{"wt":"[[Den amerikanske grunnloven|Grunnlova]]"},"grunnlagd2":{"wt":"4. mars 1789"},"vassareal":{"wt":"4,875&nbsp;%"},"valuta":{"wt":"[[Amerikanske dollar]] (USD)"},"tidssone":{"wt":"[[UTC]] -5 til -10"},"retningsnummer":{"wt":"+1"},"domene":{"wt":".us"}},"i":0}}]}'> Sambandsstatane United States of America • USA Flagg Riksvåpen Adjektiv: amerikansk Motto «E Pluribus Unum»,[a] 1776 til i dag. «In God We Trust»,[b] sidan 1956.[1] Nasjonaldag 4. juli Nasjonalsong «The Star-Spangled Banner» Hovudstad Washington, D.C. Største by New York Offisielle språk USA har ikkje noko offisielt språk, i praksis engelsk Flatevidd 9 826 675 km²  •  vatn 4,875 % km² Folketal 340 110 988 (1. juli 2024)[2][3] Sjølvstende frå Storbritannia    •  Sjølvstende-      erklæringa 4. juli 1783  •  Grunnlova 4. mars 1789 Styresett Føderasjon  •  President Donald Trump  •  Visepresident J.D. Vance BNP 23 315 080 560 000 US-dollar (2021)[4] HDI 0,921 (2021)[5] Gini 47,7 (2011) Tidssone UTC -5 til -10 Valuta Amerikanske dollar (USD) Telefonkode +1 ISO 3166-kode US[6] Toppnivådomene .us Wikimedia Commons: United States USA (engelsk United States of America) eller Sambandsstatane er ein føderal republikk (forbundsrepublikk), beståande av 50 delstatar, som ligg i Nord-Amerika.[7][8] USA grensar til Canada i nord og Mexico i sør. Landet er det tredje mest folkerike i verda og blir rekna som den einaste gjenverande supermakta i dag. Namn [endre | endre wikiteksten] Landet har tradisjonelt og mindre formelt vert kalla «Statane», «Junaiten»[9] eller «Unaiten».[10] I USA blir gjerne forkortinga «US» bruka, til dømes i namnet US Army, Den amerikanske hæren. På norsk kan ein bruka «amerikansk» eller «USA-amerikansk» som adjektiv knytt til landet.[11] Historie [endre | endre wikiteksten] USA oppstod som stat da 12 små britiske koloniar på den nordamerikanske austkysten sør for Canada gjorde opprør mot det britiske styret, erklærte seg sjølvstendige og oppretta ein føderal stat med 13 delstatar. Sjølvstendeerklæringa blei vedteken den 4. juli 1776, og er berømt for innleiinga «alle menneske er fødde likeverdige», som leia vidare til grunngjevinga for opprøret: At det engelske monarkiet var blitt despotisk, og hadde mist retten til å styra over dei amerikanske koloniane. Likeverdsprinsippet og retten til ein stat som er til for å beskytte rettane til innbyggjarane var viktige amerikanske prinsipp som inspirerte resten av verda. Thomas Jefferson vert rekna som «far» til sjølvstendeerklæringa, som han forfatta saman med Benjamin Franklin. I ettertid vart ikkje alle prinsippa i sjølvstendeerklæringa etterlevde i like stor grad, ettersom USA i åra som følgde heldt fram med å forfølgja indianarar. Det var ikkje forbode å halde slavar og kvinner hadde ikkje røysterett. Etter starten av sjølvstendekrigen [endre | endre wikiteksten] Sjølvstendeeklæringa vart følgd av ein sju år lang væpna konflikt mellom den revolusjonære amerikanske hæren og britiske styrkar. Dette var Sjølvstendekrigen, eller Den amerikanske revolusjonen. Begge nemningane blir brukte. I 1783 godkjende Storbritannia den nye staten Flagget til USA fekk 13 striper og 13 stjerner, etter talet på delstatar (no: 50 statar, 50 stjerner). Fargane var raudt, kvitt og blått som i det britiske flagget. Dei fleste av dei 3-4 millionar kvite innbyggjarane i landet kom jo frå Storbritannia. I 1788 vart den føderale grunnlova vedteken. Året etter vart George Washington vald til USAs fyrste president. I 1800 vann Thomas Jefferson presidentvalet mot sitjande president John Adams. Dette var fyrste gong i historia at makta over ein stat vart flytta frå eit parti til eit anna gjennom eit demokratisk val. Jefferson var demokratisk republikanar medan Adams var føderalist. Fritt land [endre | endre wikiteksten] I løpet av 1800-talet ekspanderte USA veldig, både i areal og folketal. Indianarane vart drepne eller fortrengde, store område vart tekne frå Mexico, og millionar av innvandrarar i hovudsak frå Europa folkesette landet og fylte dei nye storbyane i nord, der industrien voks fram. Den største territorielle ekspansjonen kom likevel gjennom the Louisiana Purchase, der USA kjøpte dei franske koloniane i Nord-Amerika for 60 millionar franc. Dette området var på 2,14 millionar kvadratkilometer og kjøpet skjedde i 1803. The Louisiana Purchase tilsvarer 22,3 prosent av dagens USA. I 1830 vedtok Kongressen Indian Removal Act etter framlegg frå president Andrew Jackson. Denne lova gjekk ut på at alle indianarar aust for Mississippielva skulle tvangsflyttast vestover. Jackson argumenterte med sikkerheitspolitiske omsyn for dette tiltaket. Lova fekk sterk støtte frå kongressmedlemmar frå sørstatane, som såg dette som ein moglegheit for å legge nye landområde i vest under USA sin kontroll. Senator Theodore Frelinghuysen og kongressmedlem David Crockett var saman med fleire religiøse grupper, mellom anna Jehovas Vitner, sterke motstandarar av lova. Indianarane valde å forfølgje lova rettsleg, og vann fram i den føderale høgsterett, men trass i det valde likevell dei aller fleste indianarane å flytte, fordi det var uråd for dei å leve i fred i aust. Borgarkrigen [endre | endre wikiteksten] Litografi av e…