Sahara — Vikipediya

Sahara — Vikipediya Məzmuna keç Əsas menyu Əsas menyu yan panelə köçür gizlə Naviqasiya Ana səhifə Kənd meydanı İcma portalı Son dəyişikliklər Təsadüfi məqalə Xüsusi səhifələr Layihələr Seçilmiş məqalələr Seçilmiş siyahılar Yaxşı məqalələr Məqalə namizədləri Mövzulu ay Xüsusi Bizimlə əlaqə Kömək Axtar Axtar Görünüş İanə et Hesab yarat Daxil ol Şəxsi alətlər İanə et Hesab yarat Daxil ol Mündəricat yan panelə köçür gizlə Giriş 1 Relyefi Relyefi alt bölməsini göstər/gizlə 1.1 Sahara Atlası 2 Geoloji quruluş və faydalı qazıntıları Geoloji quruluş və faydalı qazıntıları alt bölməsini göstər/gizlə 2.1 Sahara lövhəsi 2.2 Faydalı qazıntıları 2.2.1 Sahara–Aralıq dənizi neftli-qazlı hövzəsi 3 İqlim 4 Daxili suları 5 Torpaqlar, bitki örtüyü və heyvanat aləmi 6 Saharada yerləşən ölkələr 7 Şəkillər 8 Həmçinin bax 9 Mənbə 10 İstinadlar Mündəricatı göstər/gizlət Sahara 206 dildə Afrikaans Alemannisch አማርኛ Aragonés Ænglisc Obolo अंगिका العربية ܐܪܡܝܐ الدارجة مصرى অসমীয়া Asturianu Авар अवधी تۆرکجه Башҡортса Basa Bali Boarisch Žemaitėška Bikol Central Беларуская (тарашкевіца) Беларуская Betawi Български भोजपुरी Bislama বাংলা བོད་ཡིག Brezhoneg Bosanski Буряад Català 閩東語 / Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн Cebuano کوردی Corsu Qırımtatarca Čeština Kaszëbsczi Чӑвашла Cymraeg Dansk Dagbanli Deutsch Thuɔŋjäŋ Zazaki Dolnoserbski डोटेली Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Suomi Võro Føroyskt Français Nordfriisk Furlan Frysk Gaeilge 贛語 Kriyòl gwiyannen Gàidhlig Galego Avañe'ẽ Gungbe Hausa 客家語 / Hak-kâ-ngî עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Hornjoserbsce Magyar Հայերեն Արեւմտահայերէն Interlingua Bahasa Indonesia Interlingue Ilokano ГӀалгӀай Ido Íslenska Italiano 日本語 Patois La .lojban. Jawa ქართული Qaraqalpaqsha Taqbaylit Jju Адыгэбзэ Kabɩyɛ Tyap Kumoring Қазақша ಕನ್ನಡ Yerwa Kanuri 한국어 Къарачай-малкъар Kurdî Kernowek Latina Ladino Lëtzebuergesch Лакку Лезги Lingua Franca Nova Limburgs Ladin Lombard Lietuvių Latviešu मैथिली Malagasy Олык марий Minangkabau Македонски മലയാളം Монгол मराठी Кырык мары Bahasa Melayu Malti မြန်မာဘာသာ مازِرونی Nedersaksies Plattdüütsch नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk bokmål Occitan Ирон ਪੰਜਾਬੀ Papiamentu Picard Polski Piemontèis پنجابی پښتو Português Runa Simi Română Tarandíne Русский Русиньскый Ikinyarwanda संस्कृतम् Саха тыла ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ Sardu Sicilianu Scots سنڌي Srpskohrvatski / српскохрватски සිංහල Simple English Slovenčina Slovenščina ChiShona Soomaaliga Shqip Српски / srpski Seeltersk Svenska Kiswahili Ślůnski Sakizaya தமிழ் తెలుగు Тоҷикӣ ไทย Türkmençe Tagalog Toki pona Tok Pisin Türkçe Татарча / tatarça Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha / ўзбекча Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt Volapük Walon Winaray Wolof 吴语 მარგალური ייִדיש Yorùbá 閩南語 / Bân-lâm-gí 粵語中文 Keçidləri redaktə et Məqalə Müzakirə azərbaycanca Oxu Redaktə Vikimətni redaktə et Tarixçəyə bax Alətlər Alətlər yan panelə köçür gizlə Fəaliyyətlər Oxu Redaktə Vikimətni redaktə et Tarixçəyə bax Ümumi Səhifəyə keçidlər Əlaqəli redaktələr Fayl yüklə Daimi keçid Səhifə məlumatları Bu səhifəyə istinad et Qısaldılmış URL əldə et Köhnə ayrışdırıcıya keç Çap et/ixrac Kitab yarat PDF kimi yüklə Çap versiyası Digər layihələrdə Abstrakt Vikipediya Vikianbar Vikidata elementi Görünüş yan panelə köçür gizlə 23°00′ şm. e. 12°36′ ş. u.HGYO Vikipediya, azad ensiklopediya Səhra"},"Yerli adı":{"wt":"{{dillər|ar/صحراء/fr/Sahara}}"},"Şəkil":{"wt":"Tunisia Sahara.jpg"},"Şəklin izahı":{"wt":"Səhranın [[Tunis]]ə aid hissəsi"},"lat_dir":{"wt":"N"},"lat_deg":{"wt":"23"},"lat_min":{"wt":"0"},"lat_sec":{"wt":"0"},"lon_dir":{"wt":"E"},"lon_deg":{"wt":"12"},"lon_min":{"wt":"36"},"lon_sec":{"wt":"0"},"Koordinatlar":{"wt":""},"CoordScale":{"wt":""},"Yerləşməsi":{"wt":"Şimali Afrika"},"Ölkə":{"wt":"Əlcəzair"},"Ölkə 1":{"wt":"Misir"},"Ölkə 2":{"wt":"Tunis"},"Ölkə 3":{"wt":"Mərakeş"},"Ölkə 4":{"wt":"Liviya"},"Ölkə 5":{"wt":"Çad"},"Ölkə 6":{"wt":"Niger"},"Ölkə 7":{"wt":"Qərbi Saxara"},"Ölkə 8":{"wt":"Mavritaniya"},"Mütləq hündürlüyü":{"wt":""},"Uzunluğu":{"wt":"4800"},"Eni":{"wt":"1800"},"Sahəsi":{"wt":"9400000"},"İqlim":{"wt":"İqlim"},"Min. t":{"wt":"-18"},"Maks. t":{"wt":"58"},"Orta illik t.":{"wt":""},"Yanvarda orta t.":{"wt":""},"İyulda orta t.":{"wt":""},"İllik yağıntı":{"wt":""},"Yer xəritəsi":{"wt":"Afrika"},"Sərgi":{"wt":"Afrikanın fiziki xəritəsi"},"Yer xəritəsi 1":{"wt":""},"Sərgi 1":{"wt":""},"Xəritə":{"wt":""},"Xəritə yazı":{"wt":""},"Yer xəritəsi qeydləri":{"wt":"{{Yer xəritəsiR\n |Afrika\n |caption=\n |label=''Sahara''\n |position=top\n |lat_deg=23\n |lon_deg=12\n |width=300\n |float=center\n |alt=\n |areas=\n |rama=1\n |ramacolor=#964B00\n |ramawidth=110\n |ramaheight=55\n |rotate=0\n|radius=33\n}}"}},"i":0}}]}'>Səhra ərəb. صحراء‎, fr. Sahara Səhranın <a rel=\"mw:WikiLink\" href=\"./Tunis\" title=\"Tunis\" id=\"mwBA\">Tunisə</a> aid hissəsi"}'> Səhranın Tunisə aid hissəsi Ümumi məlumatlar Sahəsi 9400000 km² Uzunluğu 4800 km Eni 1800 km Temperatur • Minimum -18 °C • Maksimum 58 °C Yerləşməsi 23°00′ şm. e. 12°36′ ş. u.HGYO{{#parsoid\u0000fragment:6}}[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?language=az&pagename=Sahara&params=23_0_0_N_12_36_0_E_scale:100000_type:area H][https://maps.google.com/maps?ll=23.00000,12.60000&q=23.00000,12.60000&spn=0.1,0.1&t=h&hl=az G][https://yandex.ru/maps/?ll=12.60000,23.00000&pt=12.60000,23.00000&spn=0.1,0.1&l=sat,skl Y][https://www.openstreetmap.org/?mlat=23.00000&mlon=12.60000&zoom=12 O]"}}'/> Yerləşdiyi yer Şimali Afrika Ölkələr Əlcəzair Misir Tunis Mərakeş Liviya Çad Niger Qərbi Saxara Mavritaniya Səhra Sahara (Afrika)"}'> Sahara Vikianbarda əlaqəli mediafayllar Sahara, Səhra və ya Saxara (ərəb. صحراء‎, fr. Sahara), həmçinin Böyük Səhra — Afrikanın şimalında yerləşən dünyanın ən böyük tropik səhrası. Uzunluğu qərbdən şərqə (Atlantika okeanı sahillərindən Qırmızı dənizədək) qədər 5700 km, şimaldan cənuba (Atlas dağları və Aralıq dənizindən Sudan çöllərinədək) isə 1200–2000 km-dir. Sahəsi təqribən 8,6 mln km²-dir.[1] Bu da Afrikanın ümumi sahəsinin 30%-i deməkdir. Saxaranın qərbi Atlantik okeanı sahillərilə, şimaldan Atlas dağları və Aralıq dənizi ilə, şərqdən isə Qırmızı dənizlə əhatə olunmuşdur. Mərakeş və Tunisin cənub vilayətlərini, Əlcəzair, Liviya, MAR və Mavritaniyanın çox hissəsini, Mali, Niger, Çad və Sudanın şimal vilayətlərini əhatə edir.[2] Relyefi [redaktə | vikimətni redaktə et] Ərazidə yüksəkliyi 200–500 m olan düzənliklər üstünlük təşkil edir. Səhranın qərb və cənub kənarları alçaqdır. Şimal və şərq hissədə çoxsaylı axarsız çökəkliklər var; bunlardan bəziləri okean səviyyəsindən aşağıda (Şətt-Məlhir, – 26 m, Kattara, Əl-Fəyyum, Siva və s. –133 m) yerləşir. Səhranın daxili hissəsində Tibesti (Saharanın ən yüksək nöqtəsi Emi-Kussi d., 3415 m), Ahaqqar (Tahat d., 2918 m) və s. dağ massivləri var. Sahara ərazisinin 70%-ini daşlı (həmada), çaqıllı (serir) və çınqıllı (req) sahələr tutur. Səhranın 16–18%-i qumluqdur. Hündür qum tirələri (erqlər) qapalı çuxurlar (Erq-İgidi, Erq-Şeş, Böyük Qərbi Erq, Böyük Şərqi Erq və s.) üçün xarakterikdir. Qum tirələrinin hündürlüyü 200–300 m-ə çatır, dəyirmi və ulduzvarı dünlərə rast gəlinir. Səhranın cənub rayonlarında hərəkətedən qumlar mövcuddur. Sahara Atlası [redaktə | vikimətni redaktə et] Sahara Atlas dağları – Atlas dağlarının cənbunda, Əlcəzair və qismən Mərakeş ərazilərində silsilələr və dağ massivləri sistemi. Yüksək Atlas dağlarının şərqdə davamını əmələ gətirir; 1000 km-dən çox məsafədə uzanır. Orta hündürlüyü 1500 m, ayrı-ayrı zirvələrin hündürlüyü 2000 m-dən yuxarıdır (yüksək nöqtəsi Aysa d. – 2236 m). Relyefini, əsasən, Təbaşirin əhəngdaşıları, mergelləri və qumdaşılarından ibarət ayrı-ayrı dağ massivləri və kuestlər tutur. Duzlu süxur çıxışları geniş yayılmışdır; gipsli və duzlu qaya və günbəzlərə rast gəlinir. Tropik, yarımsəhra iqlimi var. Dağların zirvələrinə il ərzində 350 mm-dək yağıntı düşür; qışda qısa müddətdə qar yağır. Yarım səhra bitki örtüyü var; zirvələrdə seyrək daş palıd, tuya, şam, ardıc meşəliklərinə rast gəlinir. Geoloji quruluş və faydalı qazıntıları [redaktə | vikimətni redaktə et] Sahara Afrika platformasının bir hissəsidir. Kembridən əvvəlki süxurlardan ibarət bünövrəsi Mərkəzi Sahara qalxımını əmələ gətirən Ahaqqar, Tibesti, Nubiya-Ərəbistan və s. massivlərdə səthə çıxır.[3] Bünövrəni Paleozoyun kontinental, Mezozoy və Kaynozoyun kontinental və dəniz çöküntüləri örtür. Sahara lövhəsi [redaktə | vikimətni redaktə et] Afrika platformasının şimal — qərb hissəsi. Səthi Fanerozoyun çökmə süxurlar kompleksi ilə örtülmüşdür. Kembriyəqədər yaşlı bünövrə süxurları plitənin Mərkəzi Sahara qalxımı boyu qərbdən şərqə sıralanan massivlərdə (Reg i bat, Ahaq qar, Tibesti, Əl-Uveynat, Nubiya-Ərəbistan qalxanının qərb qurtaracağı) səthə çıxır. Mərkəzi Sahara qalxımından şimalda və cənubda Fanerozoy boyu enməyə məruz qalan zonalar uzanır. Mezozoyda (Təbaşirin ortalarınadək) zonalar kontinental çöküntülərlə dolmuş, Təbaşirin sonu, Paleogenin əvvəlində dəniz çöküntüləri ilə örtülmüşdür. Oliqosendən başlayaraq piltənin ərazisi kontinental şəraitdə inkişaf etmiş və qədim massivlər intensiv qalxmaya (xüsusən Ahaqqar və Tibesti) məruz qalmışdır. Sahara piltəsinin cənub enmə zonası kiçik amplitudu və dəniz çöküntülərinin az qalınlığı ilə seçilir. Faydalı qazıntıları [redaktə | vikimətni redaktə et] Ərazi neft və təbii qaz (Sahara–Liviya neftli-qazlı hövzəsi), mis və dəmir filizləri, qızıl, volfram, uran və s. ilə zəngindir. Sahara–Aralıq dənizi neftli-qazlı hövzəsi [redaktə | vikimətni redaktə et] Bu sahənin şimal hissəsində Tunis, Liviya, MƏR, Asiyanın qərbində Livan və İsrail ərazilərini, həmçinin Aralıq dənizinin cənub və şərq akvatoriyasını əhatə edir.[4] Sahəsi 2,1 mln. km²-dir. Afrika materikində ehtiyatına görə ən iri neft-qaz hövzəsi. N…