Planten - Wikipedy Springe nei ynhâld Main menu Main menu nei sydbalke ferplakke ferbergje Navigaasje Haadside Wikipedy-mienskip Koartlyn feroare Samar in side Help Bysûndere siden Sykje Sykje Appearance Donaasjes Akkount meitsje Oanmelde Persoanlik ark Donaasjes Akkount meitsje Oanmelde Ynhâld nei sydbalke ferplakke ferbergje Begjin 1 Omskriuwing 2 Taksonomyske yndieling 3 De rol fan planten 4 Klassifikaasje fan planten 5 Sjoch ek 6 Boarnen, noaten en referinsjes Ynhâldsopjefte omklappe Planten 238 talen Аԥсшәа Acèh Afrikaans Alemannisch አማርኛ Aragonés Ænglisc अंगिका العربية الدارجة مصرى অসমীয়া Asturianu अवधी Aymar aru Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Basa Bali Boarisch Žemaitėška Bikol Central Беларуская (тарашкевіца) Беларуская Betawi Български भोजपुरी Banjar বাংলা Brezhoneg Bosanski Буряад Català 閩東語 / Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн Cebuano ᏣᎳᎩ کوردی Corsu Čeština Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Zazaki Dolnoserbski Kadazandusun डोटेली ދިވެހިބަސް Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Suomi Võro Na Vosa Vakaviti Føroyskt Français Arpetan Nordfriisk Furlan Gaeilge 贛語 Kriyòl gwiyannen Gàidhlig Galego Avañe'ẽ Gaelg Hausa 客家語 / Hak-kâ-ngî עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Hornjoserbsce Kreyòl ayisyen Magyar Հայերեն Interlingua Jaku Iban Bahasa Indonesia Interlingue Igbo Ilokano ГӀалгӀай Ido Íslenska Italiano ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ / inuktitut 日本語 Patois La .lojban. Jawa ქართული Qaraqalpaqsha Taqbaylit Jju Адыгэбзэ Kabɩyɛ Tyap Gĩkũyũ Қазақша ភាសាខ្មែរ ಕನ್ನಡ Yerwa Kanuri 한국어 کٲشُر Kurdî Kernowek Latina Ladino Lëtzebuergesch Лезги Lingua Franca Nova Limburgs Ligure Ladin Lombard Lingála ລາວ Lietuvių Latgaļu Latviešu मैथिली Basa Banyumasan Malagasy Олык марий Minangkabau Македонски മലയാളം Монгол ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ ဘာသာမန် मराठी Кырык мары Bahasa Melayu Malti Mirandés မြန်မာဘာသာ Эрзянь مازِرونی Nāhuatl Napulitano Nedersaksies Plattdüütsch नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk bokmål Nouormand Occitan Livvinkarjala Oromoo ଓଡ଼ିଆ Ирон ਪੰਜਾਬੀ Kapampangan Papiamentu Picard Polski Piemontèis پنجابی پښتو Português Runa Simi ရခိုင် Română Armãneashti Tarandíne Русский Русиньскый Ikinyarwanda संस्कृतम् Саха тыла Sardu Sicilianu Scots سنڌي Srpskohrvatski / српскохрватски සිංහල Simple English Slovenčina Slovenščina ChiShona Soomaaliga Shqip Српски / srpski SiSwati Sesotho Seeltersk Sunda Svenska Kiswahili Ślůnski Sakizaya தமிழ் Tayal తెలుగు Тоҷикӣ ไทย Türkmençe Tagalog Lea faka-Tonga Toki pona Tok Pisin Türkçe Татарча / tatarça ChiTumbuka Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha / ўзбекча Tshivenda Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt West-Vlams Walon Winaray Wolof 吴语 IsiXhosa მარგალური ייִדיש Yorùbá Vahcuengh Zeêuws 文言 閩南語 / Bân-lâm-gí 粵語 中文 IsiZulu Keppelings bewurkje Artikel Oerlis Frysk Lêze Bewurkje Boarne bewurkje Skiednis besjen Helpmiddels Helpmiddels nei sydbalke ferplakke ferbergje Actions Lêze Bewurkje Boarne bewurkje Skiednis besjen Algemien Hjirmei keppele Keppelings folgje Fêste keppeling Sidegegevens Dizze side sitearje Get shortened URL Switch to legacy parser Ofdrukke/eksportearje Boek meitsje Ynlade as PDF Ofdrukferzje Yn oare projekten Abstract Wikipedia Wikimedia Commons Wikispecies Wikidata-item Appearance nei sydbalke ferplakke ferbergje Ut Wikipedy planten Biodiversiteit fan it planteryk. Taksonomy domein: eukaryoaten (Eukaryota) supergroep: oerplanten (Archaeplastida) ryk: planten (Plantae) Haeckel, 1866 De planten (Latynske namme: Plantae) foarmje yn 'e taksonomyske yndieling fan libbene organismen in ryk, dat yn 'e mande mei de riken fan 'e bisten (Animalia), skimmels (Fungi), protisten (Protista) en guon lytsere groepen organismen it domein of bopperyk fan 'e eukaryoaten (Eukaryota) foarmet. (De eukaryoaten steane dan wer op ien hichte mei de baktearjes (Bacteria) en de oerbaktearjes (Archaea).) De biologyske stúdzje nei planten hjit plantkunde of botany. Omskriuwing [bewurkje seksje | boarne bewurkje] Planten binne rjusellige organismen dy't har ûnderskiede fan oare libbene organismen trochdat se selwanden hawwe dy't opboud binne út selluloaze, en trochdat se foar it meastepart (de fleisitende planten bûten beskôging litten) homotroof binne en dus har enerzjy streekrjocht út sinneljocht helje troch fotosynteze. Dat proses fynt plak yn 'e gloroplasten of blêdgrienkerlen dy't har har griene kleur besoargje. Beskate soarten brûke foar har eigen enerzjyfoarsjenning net fotosynteze mar gemosynteze. Oare ferskillen mei (guon) oare organismen binne dat planten har hiele libben trochgroeie en dat se har sawol geslachtlik as ûngeslachtlik fuortplantsje kinne. Planten hawwe trije basisûnderdielen: woartels, in stâle en blêden. Taksonomyske yndieling [bewurkje seksje | boarne bewurkje] Ta de planten wurde ferskate grutte groepen rekkene, wêrûnder de moassen of blêdmoassen, de levermoassen, de haumoassen, de wolvepoaten en ruskfearren, de fearplanten, de konifearen, de blomplanten en de griene algen (grienwieren en krânswieren). De koarstmoassen hearre lykwols net ta de planten, mei't dat gearwurkingsfoarmen binne fan skimmels mei blauwieren of grienwieren, en dy sadwaande ta it ryk fan 'e skimmels rekkene wurde. Readwieren, brúnwieren en blauwieren binne likemin planten. Blauwieren wurde yndield by de baktearjes, wylst brúnwieren by de gromalveolaten (Chromalveolata) hearre, dy't yn 'e hjoeddeiske taksonomy as in lyts eukaryoatysk rykje op harsels beskôge wurde. Readwieren en guon oare lytse groepkes soene neffens moderne ynsichten mooglik op deselde hichte as de planten stean kinne yn in supergroep dy't fan oerplanten (Archaeplastida of Primoplantae) hjit. Dêrfandinne dat de planten tsjintwurdich yn wittenskiplike fermiddens ek wol griene planten (Viridiplantae) neamd wurde, om se dúdliker te ûnderskieden fan 'e oare groepen oerplanten. De rol fan planten [bewurkje seksje | boarne bewurkje] Hoewol't sekuere sifers dreech fêst te stellen binne, waard der yn 2010 rûsd dat der tusken de 300.000 en 315.000 ferskillende plantesoarten op 'e wrâld binne. De grutte mearderheid dêrfan, rûchwei 260.000 oant 290.000, bestiet út siedplanten. Planten foarmje in krúsjaal en ûnmisber diel fan 'e wrâldekology, mei't se it grutste part fan 'e beskikbere soerstof produsearje en iten foar alle heterotrofe organismen foarmje (dy't har enerzjy út 'e konsumpsje fan oare organismen helje). Sels de útslutende karnivoaren ûnder de bisten binne dochs noch yndirekt fan planten ôfhinklik om't harren proaidieren (of de proaidieren fan 'e proaidieren, ensfh.) derfan libje. Planten dy't nôt, fruchten, grienten en oare ytbere dielen produsearje, wurde al milennia lang troch de minske domestisearre. Oare planten wurde brûkt om te pronk te setten (sierplanten), en oant frij resint tsjinnen se as de boarne fan hast alle medisinen. Klassifikaasje fan planten [bewurkje seksje | boarne bewurkje] In jong plantsje. Klassifikaasje fan it Planteryk '''ryk planten (''Plantae'')'''</big>\n** '''ûnderryk [[grienwieren]] (''Chlorophyta'')'''\n*** skift ''[[Pyramimonadales]]''\n*** skift ''[[Prasinococcales]]''\n*** skift ''[[Palmophyllales]]''\n*** skift ''[[Pseudoscourfieldiales]]''\n*** skift ''[[Scourfieldiales]]''\n*** klasse ''[[Chlorodendrophyceae]]''\n*** klasse ''[[Chlorophyceae]]''\n*** klasse ''[[Mamiellophyceae]]''\n*** klasse ''[[Nephroselmidophyceae]]''\n*** klasse ''[[Pedinophyceae]]''\n*** klasse ''[[Prasinophyceae]]''\n*** klasse ''[[Pycnococcaceae]]''\n*** klasse ''[[Pyramimonadophyceae]]''\n*** klasse ''[[Trebouxiophyceae]]''\n*** ",{"template":{"target":{"wt":"Stambeam2/ein tûke","href":"./Berjocht:Stambeam2/ein_tûke"},"params":{},"i":1}},"klasse ''[[Ulvophyceae]]''\n** ",{"template":{"target":{"wt":"Stambeam2/ein tûke","href":"./Berjocht:Stambeam2/ein_tûke"},"params":{},"i":2}}," '''rangleas takson [[draaiplanten]] (''Streptophyta'')'''\n*** '''ûnderryk [[krânswieren]] (''Charophyta'')'''\n**** skift ''[[Coleochaetales]]''\n**** klasse ''[[Mesostigmatophyceae]]''\n**** klasse ''[[Klebsormidiophyceae]]''\n**** klasse ''[[Zygnematophyceae]]''\n**** klasse ''[[Charophyceae]]''\n**** ",{"template":{"target":{"wt":"Stambeam2/ein tûke","href":"./Berjocht:Stambeam2/ein_tûke"},"params":{},"i":3}},"klasse ''[[Chlorokybophyceae]]''\n*** ",{"template":{"target":{"wt":"Stambeam2/ein tûke","href":"./Berjocht:Stambeam2/ein_tûke"},"params":{},"i":4}}," '''ûnderryk [[lânplanten]] (''Embryophyta'')''' \n**** stamme [[haumoassen]] (''Anthocerotophyta'')\n***** klasse [[echte haumoassen]] (''Anthocerotopsida'')\n***** ",{"template":{"target":{"wt":"Stambeam2/ein tûke","href":"./Berjocht:Stambeam2/ein_tûke"},"params":{},"i":5}}," klasse ''[[Leiosporocerotopsida]]''\n**** stamme [[levermoassen]] (''Marchantiophyta'')\n***** klasse [[echte levermoassen]] (''Marchantiopsida'')\n***** klasse ''[[Haplomitriopsida]]''\n***** ",{"template":{"target":{"wt":"Stambeam2/ein tûke","href":"./Berjocht:Stambeam2/ein_tûke"},"params":{},"i":6}}," klasse ''[[Jungermanniopsida]]''\n**** stamme [[moassen]] of blêdmoassen (''Bryophyta'')\n***** klasse ''[[Andreaeaobryopsida]]''\n***** klasse ''[[Andreaeopsida]]''\n***** klasse ''[[Bryopsida]]''\n***** klasse ''[[Buxbaumiopsida]]'' \n***** klasse ''[[Polytrichopsida]]'' \n***** klasse ''[[Sphagnopsida]]'' \n***** klasse ''[[Takakiopsida]]''\n***** ",{"template":{"target":{"wt":"Stambeam2/ein tûke","href":"./Berjocht:Stambeam2/ein_tûke"},"params":{},"i":7}},"klasse ''[[Tetraphidopsida]]'' \n**** ",{"template":{"target":{"wt":"Stambeam2/ein tûke","href":"./Berjocht:Stambeam2/ein_tûke"},"params":{},"i":8}}," boppestamme [[faskulêre planten]] (''Tracheophyta'')\n***** stamme [[blêdplanten]] (''Euphyllophyta'')\n****** boppeklasse [[fearplanten]] (''Monilophyta'')\n****** boppeklasse ''[[Trimerophytophyta]]'' †\n****** ",{"template":{"target":{"wt":"Stambeam2/ein tûke","href":"./Berjocht:Stambeam2/ein_tûke"},"params":{},"i":9}}," rangleas takson [[ranke planten]] (''Lignophyta'')\n******* boppeklasse ''[[Progymnospermophyta]]'' †\n******* ",{"template":{"target":{"wt":"Stambeam2/ein tûke","href":"./Berjocht:Stambeam2/ein_tûke"},"params":{},"i":10}}," boppeklasse [[siedplanten]] (''Spermatophyta'')\n******** klasse [[bedutsensieddigen]], deksieddigen of blomplanten (''Angiospermae'', foarh. ''[[Antophyta]]'')\n********* skift [[amborella-eftigen]] (''Amborellales'')\n********* skift [[austrobaileya-eftigen]] (''Austrobaileyales'')\n********* skift [[swanneblomeftigen]] (''Nymphaeales'')\n********* ",{"template":{"target":{"wt":"Stambeam2/ein tûke","href":"./Berjocht:Stambeam2/ein_tûke"},"params":{},"i":11}},"ynformele groep [[echte bedutsensieddigen]] (''Mesangiospermae'')\n********** skift [[gloranteftigen]] (''Chloranthales'')\n********** ûnderklasse [[manjoliïden]] (''Magnoliidae'')\n********** klasse [[hoarnblêdplanten]] (''Ceratophyllales'')\n********** ynformele groep [[iensiedblêdigen]] (Ingelsk: ''monocots'')\n********** ",{"template":{"target":{"wt":"Stambeam2/ein tûke","href":"./Berjocht:Stambeam2/ein_tûke"},"params":{},"i":12}},"ynformele groep [[twasiedblêdigen]] (Ingelsk: ''eudicots'')\n******** ",{"template":{"target":{"wt":"Stambeam2/ein tûke","href":"./Berjocht:St…