Irsk – Wikipedia

Irsk – Wikipedia Hopp til innhald Hovudmeny Hovudmeny flytt til sidefeltet gøym Navigering Hovudside Arbeidskontoret Samfunnshuset Siste endringar Tilfeldig side Hjelp Kontakt Eksterne søk På andre prosjekt Wikimedia Commons Wikifunctions Wikidata-element Søk Søk Utsjånad Gåver Opprett konto Logg inn Personlege verktøy Gåver Opprett konto Logg inn Innhald flytt til sidefeltet gøym Byrjinga 1 Skriftspråk 2 Grammatikk Vis/skjul underseksjonen Grammatikk 2.1 Fonologi 2.1.1 Mutasjonar 2.1.2 Palatalisering 2.1.3 Trykk 2.2 Morfologi 2.2.1 Substantivbøying 2.2.2 Verbbøying 2.2.3 Pronomenbøying 2.3 Syntaks 2.3.1 Å vera 2.3.2 Ja og nei 3 Ytre språkhistorie Vis/skjul underseksjonen Ytre språkhistorie 3.1 Irsk språkpolitikk i republikken Irland 3.2 Gaeltachtaí 4 Indre språkhistorie 5 Kjelder 6 Bakgrunnsstoff Vis/skjul innhaldslista Irsk 167 språk Аԥсшәа Afrikaans Alemannisch አማርኛ Aragonés Ænglisc अंगिका العربية مصرى Asturianu Azərbaycanca Boarisch Batak Toba Беларуская (тарашкевіца) Беларуская Български भोजपुरी বাংলা Brezhoneg Bosanski Català 閩東語 / Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн کوردی Čeština Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Zazaki Dolnoserbski Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Suomi Võro Føroyskt Français Arpetan Nordfriisk Furlan Frysk Gaeilge Gàidhlig Galego Gaelg Hausa 客家語 / Hak-kâ-ngî עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Hornjoserbsce Magyar Հայերեն Interlingua Jaku Iban Bahasa Indonesia Interlingue Ilokano Ido Íslenska Italiano 日本語 ქართული Taqbaylit Tyap Kumoring Қазақша 한국어 Перем коми Къарачай-малкъар کٲشُر Kurdî Коми Kernowek Кыргызча Latina Lëtzebuergesch Lingua Franca Nova Limburgs Ligure Ladin Lombard Lietuvių Latviešu Malagasy Māori Minangkabau Македонски മലയാളം Монгол ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ मराठी Bahasa Melayu Malti မြန်မာဘာသာ مازِرونی Nedersaksies Plattdüütsch नेपाल भाषा Nederlands Norsk bokmål Nouormand Occitan Ирон ਪੰਜਾਬੀ Pangasinan Papiamentu Picard Polski Piemontèis پنجابی پښتو Português Runa Simi Rumantsch Română Русский Русиньскый ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ Sardu Scots سنڌي Davvisámegiella Srpskohrvatski / српскохрватски Simple English Slovenčina Slovenščina Shqip Српски / srpski Seeltersk Svenska Kiswahili Ślůnski தமிழ் Тоҷикӣ ไทย Tagalog Toki pona Tok Pisin Türkçe Татарча / tatarça Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha / ўзбекча Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt West-Vlams Volapük Walon 吴语 Хальмг მარგალური ייִדיש Yorùbá 閩南語 / Bân-lâm-gí 粵語中文 Endra lenkjer Artikkel Diskusjon norsk nynorsk Les Endre Endre wikiteksten Sjå historikken Verktøy Verktøy flytt til sidefeltet gøym Handlingar Les Endre Endre wikiteksten Sjå historikken Ålment Lenkjer hit Relaterte endringar Last opp fil Fast lenkje Sideinformasjon Spesialsider Siter denne sida Hent kort URL Byt til den gamle parseren Skriv ut/eksporter Opprett ei bok Last ned som PDF Utskriftsversjon Utsjånad flytt til sidefeltet gøym Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket \n [[Keltiske språk|Keltisk]]<br />\n  [[Øykeltiske språk|Øykeltisk]] <br />\n   [[Goidelske språk|Goidelsk]] <br />\n    '''Irsk'''"},"abc":{"wt":"[[det latinske alfabetet|latinsk]]"},"nasjon":{"wt":"[[Republikken Irland]], [[Nord-Irland]]"},"byrå":{"wt":"[[Foras na Gaeilge]]"},"utbreiing":{"wt":""},"iso1":{"wt":"ga"},"iso2":{"wt":"gle"},"iso3":{"wt":"gle"}},"i":0}}]}'> Irsk Gaeilge Klassifisering Indoeuropeisk Keltisk Øykeltisk Goidelsk Irsk Bruk Tala i Republikken Irland, Nord-Irland, Canada, Argentina Område Gaeltacht, hovudsakleg vest og nordvest i Irland Irsktalande i alt 1 570 000 (20–40 000 som daglegspråk) Skriftsystem latinsk Offisiell status Offisielt språk i Republikken Irland, Nord-Irland Normert av Foras na Gaeilge Språkkodar ISO 639-1 ga ISO 639-2 gle ISO 639-3 gle Irsk (Gaeilge) er eit keltisk språk som vert tala og nytta på øya Irland. Det er det fremste offisielle språket i Republikken Irland, sjølv om eit stort fleirtal av folkesetnaden har engelsk som fyrstespråk. Irsk har fått ei formell godkjenning som minoritetsspråk i Nord-Irland. I Langfredagsavtala av 1998 aksepterte den britiske regjeringa irsk og ulsterskotsk som minoritetsspråk i provinsen. 13. juni 2005 vart det samrøystes vedteke at irsk vert eit offisielt språk i den europeiske unionen. Vedtaket fekk verknad frå 1. januar 2007. Skriftspråk [endre | endre wikiteksten] Blad frå Leabhar Bhaile an Mhóta, ei irsk bok nedskriven på 1390-talet. Hovudartikkel: Irsk skriftspråk Det irske skriftspråket går attende til klassisk irsk, frå perioden 1100-1600, sjølv om ei rettskrivingsreform på slutten av 1940-talet moderniserte skriftspråket noko, representerer det (på same måten som for engelsk) eit tidlegare språksteg. Det er stor avstand mellom skrift og tale, men det er likevel eit regelbunde samsvar mellom dei to. Grammatikk [endre | endre wikiteksten] Fonologi [endre | endre wikiteksten] Uttalen i irsk er regelrett etter skriftbiletet, men dette biletet er komplekst. Den fyrste konsonanten i ord kan endra kvalitet, sokalla mutasjonar. Palatalisering av konsonantar er meiningsberande, og kan vera ein del av bøyinga av orda. Somme ord som byrjar på vokalar, kan få førestilte konsonantar i visse høve. Dette gjer at mange skrivne ord inneheld bokstavar som ikkje vert uttala, men berre indikerer endra uttale av andre bokstavar. Mutasjonar [endre | endre wikiteksten] Det finst to slag mutasjonar, lenisjon (der konsonantar går til frikativar, t d går p til f (i denne samanhengen stava ph) og eklipse (der konsonanten vert stemd, t d går p til b (i denne samanhengen stava bp) eller vert nasale dersom dei er stemde, t d går f til v (i denne samanhengen stava bhf)). Ved eklipse får vokalar n føre seg. Døme: tógann fear an t-airgead ó fhear eile (ein mann tek pengane frå ein annan mann, fear -> fhear). thóg an fear an t-airgeaid ón bhfear eile (mannen tok pengane frå den andre mannen, tógann -> thóg, fear -> bhfear). Mutasjonar gjeld òg personnamn, t. d. i tiltaleform (vokativ) eller genitiv. Snakkar ein til Cáit vert det A Cháit!, uttalen endrar seg frå kait´ til xait´. Palatalisering [endre | endre wikiteksten] Palatalisering er meiningsberande på irsk. T. d. uttalast beo (levande) og bó (ku) likt, med unntak av at b er palatal i beo og ikkje i bó. Palatalisering vert òg nytta som eit element i bøyinga av ord, då i siste konsonant. I skrift synest palatalisering av konsonantar ved at det står anten e eller i på begge sider av konsonanten, med enkelte unnatak i ofte brukte ord. Døme: fliuch(våt), genitiv hokjønn fliche. Endringa i uttalen er at ch i det fyrste tilfellet uttalast som i tysk Buch, og i det andre tilfellet som i norsk Kjetil. Trykk [endre | endre wikiteksten] Trykket er i irsk på fyrste staving, bortsett frå i visse engelske lånord, og i ein del viktige tids- og stad-adverbial, som alle har trykk på andre staving: inniu 'i dag', inné 'i går', aréir 'i går kveld/i natt', amárach 'i morgon' osb. Morfologi [endre | endre wikiteksten] Hovudartikkel: Irsk morfologi Irsk morfologi, eller bøyingslære, ber preg av at det er eit indoeuropeisk språk. Substantiv vert bøygde i numerus og kasus, og verb for tal og person. Pronomenane vert ogso bøygde i tal og person. I tillegg vert substantiva delte inn i grupper etter genus, og adjektiv og determinativar vert bøygde i genus. Substantivbøying [endre | endre wikiteksten] Substantiva er delte inn i to klasser etter grammatisk genus, feminin og maskulin. Begge har determinativen an (plural: na), men feminine substantiv blir lenisert etter determinativen. Den irske kasusbøyinga er i ein oppløysingsfase. Nominativ, genitiv og vokativ er framleis levande, men dativ er nesten heilt forsvunne, og akkusativ skil seg berre med eit par ord frå nominativen. Verbbøying [endre | endre wikiteksten] Irsk har ikkje infinitiv, i staden nyttar ein verbalsubstantiv. Oppslagsforma på ord i ordboka er difor imperativ, som alltid er det same som stamma av ordet. Pronomenbøying [endre | endre wikiteksten] Personlege pronomen vert ikkje bøygde i kasus, men dei har tre ulike former, konjunktive, disjunktive og emfatiske former. Den forma av subjektet som kjem rett etter verbet vert kalla konjunktiv. Viss pronomenet ikkje er postverbalt subjekt, er det den disjunktive forma som vert brukt. Eit tredje sett av former er dei emfatiske formene, dei vert brukte der pronomenet har ekstra vekt. Pronomenet for andreperson eintal har t. d. desse formene: tú (konjunktiv), thú (disjunktiv) og t(h)usa (emfatisk). Syntaks [endre | endre wikiteksten] Irsk er eit VSO-språk. Jf. dette dømet: Labhrann Mícheál Gaeilge le Cáit go minic. snakkar Mícheál irsk med Cáit mot ofte.heit «Mícheál snakkar ofte irsk med Cáit.» Verb Subjekt Dir.obj. Ind.obj. Tidsadv. Irsk har ikkje infinitivar, men brukar i staden verbalsubstantiv. Irsk brukar ikkje eit verb å ha i eigarkonstruksjonar, men i staden konstruksjonar som på meg er X, på same måten som i finsk og samisk. Sjølv om verba blir bøygd i person, er det i talespråket meir og meir vanleg å bruke personlege pronomen og verbformer utan personendingar. Adjektiva kjem etter substantivet dei står til, og til ein viss grad deltek dei i substantivet sine konsonantendringar, t.d. an fear mór «stor mann», éacht an fhir mhóir «den store mannenens resultat». Komparativ og superlativ har berre ei form, og tilhøyraren må ut i frå samanhengen finne rett form, : an fear mór "stor mann" fear is mó ná é" mann som er større enn han "an fear is mó "den største mannen". Å vera [endre | endre wikiteksten] Irsk har to verb for å vera; is (kalla kopula) og bí. Kopula vert nytta til å definere eller karakterisere ting, medan bí (presens 1. person eintal tá) vert nytta til å skildre tilstandar og haldningar. Skilnaden vert mellom det permanente og det forbigåande. Døme: is bádóir an fear (er sjømann mannen = mannen er sjømann), tá an fear i mbád (er mannen i båt = mannen er i ein båt). Kopula kan òg brukast for å gje ekstra trykk til eit enkelt ord i ei setning: Chuaigh Seán go Doire inné (Seán drog til Derry i går) kan skrivast om til Is é Seán a chuaigh go Doire inné (Det var Seán som drog til Derry i går). Ja og nei [endre | endre wikiteksten] Irsk manglar ord for ja og nei. I staden tek ein verbet i spørsmålet oppatt i nektande eller stadfestande form. An bhfuil tú sásta? Er du glad? Tá. Eg er. (Spørsmålet med substantiv-verb; svaret også med) An fear sé? Er han ein mann? Is é. Han er. An fear tú? Er du ein mann? Is mé. Eg er. (Med kopula.) An bhfaca tú an fear? Såg du mannen? Chonaic. Eg såg. An féidir liom an leabhar sin a léamh? Kan eg lese denne boka? Is féidir. Det er mogleg (dvs. Du kan); kopula. Som «tag» finst is ea eller sea som eit slags «ja», men det er avhengig av konteksten. Ytre språkhistorie [endre | endre wikiteksten] Carl Marstrander sin gamle påstand om at me ikkje veit noko om kva tid keltarane kom til Irland er framleis sann. Me veit heller ikkje kvar dei kom frå. Me veit berre at dei kom i ei rekkje med invasjonar og at dei truleg var etablert i Irland rundt 300 f.v.t, og at i tidleg kristen tid var Irland for det meste keltisk. Då romarriket spreidde seg over Europa vart keltisk kultur og språk assimilert i fastlands-Europa. Assimileringa var ikkje like sterk…