Dea - Wikipedy Springe nei ynhâld Main menu Main menu nei sydbalke ferplakke ferbergje Navigaasje Haadside Wikipedy-mienskip Koartlyn feroare Samar in side Help Bysûndere siden Sykje Sykje Appearance Donaasjes Akkount meitsje Oanmelde Persoanlik ark Donaasjes Akkount meitsje Oanmelde Ynhâld nei sydbalke ferplakke ferbergje Begjin 1 Oarsaken fan 'e dea 2 Soarten dea 3 Untbining 4 Ferskaat 5 Boarnen, noaten en referinsjes Ynhâldsopjefte omklappe Dea 180 talen Afrikaans Alemannisch አማርኛ Aragonés العربية ܐܪܡܝܐ الدارجة مصرى অসমীয়া Asturianu Авар Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Boarisch Žemaitėška Bikol Central Беларуская (тарашкевіца) Беларуская Български भोजपुरी বাংলা བོད་ཡིག Brezhoneg Bosanski Batak Mandailing Basa Ugi Буряад Català 閩東語 / Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн Cebuano کوردی Corsu Čeština Словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ Чӑвашла Cymraeg Dansk Dagbanli Deutsch Zazaki ދިވެހިބަސް Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Suomi Võro Français Gaeilge 贛語 Kriyòl gwiyannen Galego Avañe'ẽ Gungbe Hausa 客家語 / Hak-kâ-ngî עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Kreyòl ayisyen Magyar Հայերեն Արեւմտահայերէն Interlingua Jaku Iban Bahasa Indonesia Ilokano ГӀалгӀай Ido Íslenska Medžuslovjansky Italiano ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ / inuktitut 日本語 Jawa ქართული Taqbaylit Jju Kabɩyɛ Tyap Gĩkũyũ Қазақша ភាសាខ្មែរ ಕನ್ನಡ 한국어 Kurdî Kernowek Кыргызча Latina Limburgs Ligure Lombard Lingála ລາວ Lietuvių Latviešu Malagasy Македонски മലയാളം Монгол मराठी Кырык мары Bahasa Melayu Malti မြန်မာဘာသာ Эрзянь Nāhuatl Plattdüütsch नेपाल भाषा Li Niha Nederlands Norsk nynorsk Norsk bokmål Occitan ਪੰਜਾਬੀ Kapampangan Papiamentu Naijá Polski Piemontèis پنجابی پښتو Português Runa Simi Română Armãneashti Русский Русиньскый Саха тыла ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ Sicilianu Scots سنڌي Srpskohrvatski / српскохрватски සිංහල Simple English Slovenčina Slovenščina ChiShona Soomaaliga Shqip Српски / srpski Sunda Svenska Kiswahili Ślůnski தமிழ் ತುಳು తెలుగు ไทย Türkmençe Tagalog Toki pona Türkçe Татарча / tatarça Twi Українська اردو Oʻzbekcha / ўзбекча Vepsän kel’ Tiếng Việt Walon Winaray 吴语 მარგალური ייִדיש Yorùbá Vahcuengh 文言 閩南語 / Bân-lâm-gí 粵語 中文 IsiZulu Keppelings bewurkje Artikel Oerlis Frysk Lêze Bewurkje Boarne bewurkje Skiednis besjen Helpmiddels Helpmiddels nei sydbalke ferplakke ferbergje Actions Lêze Bewurkje Boarne bewurkje Skiednis besjen Algemien Hjirmei keppele Keppelings folgje Fêste keppeling Sidegegevens Dizze side sitearje Get shortened URL Switch to legacy parser Ofdrukke/eksportearje Boek meitsje Ynlade as PDF Ofdrukferzje Yn oare projekten Abstract Wikipedia Wikimedia Commons Wikidata-item Appearance nei sydbalke ferplakke ferbergje Ut Wikipedy In minsklike plasse: it symboal fan 'e dea. De dea (of, argaysk: dead, fan it Proto-Germaanske *dauthuz) is de tastân nei it ferstjerren fan in libben organisme, wêrby't alle biologyske funksjes fan dat organisme opholden binne. Der is dan gjin groei, ferâldering of bewustwêzen mear, gjin spiisfertarring of bloedsirkulaasje en der wurde gjin aktive ferrjochtings mear útfierd, lykas sykheljen, tinken, ferwegen, iten, drinken, ensfh. It biologyske proses wêrby't in libben organisame deagiet, wurdt it ferstjerren neamd. As symboal foar de dea wurdt ornaris in minsklike plasse (skedel) brûkt. De dea wurdt yn literatuer en folkloare gauris personifisearre as de Seineman (Meagere Hein) Oarsaken fan 'e dea [bewurkje seksje | boarne bewurkje] De meast foarkommende ferskynsels dy't de dea ta gefolch hawwe, binne ferâldering (ek wol in natuerlike dea neamd); predaasje (benammen by bisten); sykte; malnutrysje; ûnderfieding of ferhongering; útdrûging; ferdrinking (ek wol de drinkeldea neamd); fergiftiging (by fersin, by ûngemakken of selsoandien, lykas troch oermjittige ynname fan alkohol); moard; selsmoard; eutanasy; en ûngemakken wêrby't men fataal ferwûne rekket, lykas in fal, elektrokúsje, in ferkearsûngemak, in loftfeartûngemak, skipbrek of in spoarûngemak. Soarten dea [bewurkje seksje | boarne bewurkje] De dea wurdt ornaris as in ûnomkearber proses sjoen, mar dat is net alhiel wier. Yn guon spesjale omstannichheden is it tsjintwurdich foar de medyske wittenskip mooglik om in persoan werom te bringen út in tastân dy't net oars as 'dea' neamd wurde kin. Minsken dy't soks oerkomt, wurde oantsjut as klinysk dea. Dat is bygelyks sa by in hertoanfal. Troch flugge en kundige medyske behanneling, lykas mûle-op-mûlebeäzeming, hertmassaazje of it tatsjinjen fan in elektryske skok om it hert wer op gong te helpen, is it soms mooglik om in sa'n persoan werom te bringen. Meastal binne sokke minsken mar heechút in pear minuten 'wei' west, mar guon minsken dy't yn tige kâld wetter fallen en dêr 'ferdronken' wiene, binne noch wer bybrocht nei't se mear as tweintich minuten ûnder wetter ferkeard hiene, wêrby't al harren biologyske funksjes ta stilstân kommen wiene. Yn sokke gefallen wurdt faak sprutsen fan in hast-dea-ûnderfining, hoewol't dy oantsjutting op ûneigentlike wize ek wol losser brûkt wurdt foar in barren wêrby't men mei de skrik frijkomt. De Dea fersoarget syn blommen op in skilderij fan Hugo Simberg út 1906. As sykheljen, bewustwêzen en bloedsirkulaasje net wer op gong brocht wurde kinne, is immen biologysk dea. Yn it ramt fan 'e orgaandonaasje wurdt dat ek wol 'hertdea' neamd. Yn 'e genêskunde wurdt in minske as folslein dea beskôge as de harsensfunksjes foarfêst opholden binne. Sokke persoanen wurde harsensdea neamd. Neffens dy definysje is it mooglik om mei in noch altyd klopjend hert as folslein dea beskôge te wurden, om't in hert út himsels klopjende bliuwe kin sûnder dat dêr funksjonearjende harsens foar nedich binne. Foar sykheljen binne dy lykwols àl nedich, sadat immen dy't sûnder help fan beäzemingsapparatuer noch sykhellet, net harsensdea is. Untbining [bewurkje seksje | boarne bewurkje] Nei't de dea yntreden is, begjint it ûntbiningsproses fan it lyk of kadaver fan it oangeande organisme, dat men by minsken faak oantsjut as it stoflik omskot. Dêrby wurde ferskate stadia trochrûn. It earste stadium is dat fan 'e livor mortis of lykplakken, mei't troch it ophâlden fan 'e bloedsirkulaasje alle bloed yn it lichem troch de swiertekrêft nei de leechste lichemsdielen rint, mei as gefolch dat dy pearsblau ferkleurje, wylst de rest fan it lichem lykbleek wurdt. Likernôch 1-4 oeren nei it ferstjerren begjint de rigor mortis of lykstiifheid, wêrby't troch biogemyske prosessen de spieren fan it lyk stiif wurde en dat bliuwe oant sa'n 48 oeren nei it ferstjerren. Ungefear 12 oeren nei it fertsjerren is it lyk alle lichemswaarmte kwytrekke en begjint de algor mortis of lykkjeld, wêrby't it lyk de temperatuer fan syn om-en-by oannimt. De ferrotting of putrefaksje fan it lyk begjint trije dagen nei it ferstjerren. Wat heger oft de omjouwingstemperatuer is, wat flugger oft dat proses ferrinne sil. Dêrby sille ynsekten aaien lizze yn it lyk, wêrnei't in pear dagen letter de earste maitsen derút begjinne te krûpen. Tagelyk sille iesitende bisten fan it lyk begjinne te fretten ynsafier't dat foar harren tagonklik is. Nei in pear wiken sil it tsjin dy tiid troch biogemyske en bakteriële prosessen opsette lyk iepenbarste. Nei noch ferskate wiken sil it lyk amper mear as minske of bist werom te kennen wêze, en nammenste minder as der iesiters oer gear west hawwe. As de omstannichheden dêrta oanwêzich binne, kin in lyk ynstee ek útdrûgje troch in proses fan natuerlike (of keunstmjittige) mummifikaasje. Ferskaat [bewurkje seksje | boarne bewurkje] Seksueel fetisjisme foar minsklike kadavers hjit nekrofily of nekromany; ien dy't dêrmei oanhelle is, wurdt in nekrofyl neamd. In eangstme foar de dea of de deaden is nekrofoby. In biografy fan in (krekt ferstoarne) deade hjit in nekrology, en dy wurdt skreaun troch in nekrolooch. In grut begraafplak wurdt ek wol in nekropolis of 'deadestêd' neamd. Yn 'e fantasy en mearkes is nekromantyk in foarm fan tsjoenderij dy't gebrûk makket fan 'e dea of fan deaden. Boarnen, noaten en referinsjes [boarne bewurkje] Boarnen, noaten en/as referinsjes: Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: References en Further reading, op dizze side. Commons Wikimedia Commons  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Death fan Wikimedia Commons. Opfrege fan "https://fy.wikipedia.org/w/index.php?title=Dea&oldid=1014254" Kategoryen: Dea Libben Libbenssyklus Biology Dizze side is it lêst bewurke op 9 okt 2020 om 06.49. Page was rendered with Parsoid. De tekst is beskikber ûnder de lisinsje Creative Commons Nammefermelding-Lyk diele; der kinne oanfoljende betingsten fan tapassing wêze. Sjoch de Gebrûksbetingsten foar mear ynformaasje. Privacybelied Oer Wikipedy Foarbehâld Gedrachskoade Untwikkelders Statistiken Taljochting koekjes Mobile ferzje Sykje Sykje Ynhâldsopjefte omklappe Dea 180 talen Nij mêd