Iran - Wikipedia Jump to content Main menu Main menu move to sidebar hide Navigatión Forsíða Bólkar Tilvildarlig síða Núverandi hendingar Luttøka Vælkomin Undirhúsið Høvundaforsíða Seinastu broytingar Hjálp Leita Leita Appearance - Stovna kontu Rita inn Persónlig amboð - Stovna kontu Rita inn Contents move to sidebar hide Beginning 1 Navnið 2 Søga 3 Búskapur Toggle Búskapur subsection 3.1 Handilstiltøk mótvegis Iran 4 Ítróttur 5 Olja og politikkur 6 Keldur 7 Sí eisini Toggle the table of contents Iran 294 languages Аԥсшәа Acèh Адыгабзэ Afrikaans Alemannisch አማርኛ Pangcah Aragonés Ænglisc अंगिका العربية ܐܪܡܝܐ الدارجة مصرى অসমীয়া Asturianu Авар Kotava अवधी Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Basa Bali Boarisch Žemaitėška Bikol Central Беларуская (тарашкевіца) Беларуская Betawi Български भोजपुरी Bislama Banjar বাংলা བོད་ཡིག বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী Brezhoneg Bosanski Batak Mandailing Basa Ugi Буряад Català Chavacano de Zamboanga 閩東語 / Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн Cebuano ᏣᎳᎩ کوردی Corsu Qırımtatarca Čeština Kaszëbsczi Словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ Чӑвашла Cymraeg Dansk Dagbanli Deutsch Zazaki Dolnoserbski Kadazandusun डोटेली ދިވެހިބަސް Ελληνικά Emiliàn e rumagnòl English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Fulfulde Suomi Võro Na Vosa Vakaviti Français Arpetan Nordfriisk Frysk Gaeilge Gagauz 贛語 Kriyòl gwiyannen Gàidhlig Galego گیلکی Avañe'ẽ गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺 ગુજરાતી Gaelg Hausa 客家語 / Hak-kâ-ngî Hawaiʻi עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Hornjoserbsce Kreyòl ayisyen Magyar Հայերեն Արեւմտահայերէն Interlingua Jaku Iban Bahasa Indonesia Interlingue Ilokano ГӀалгӀай Ido Íslenska Medžuslovjansky Italiano 日本語 Patois La .lojban. Jawa ქართული Qaraqalpaqsha Taqbaylit Karai-karai Адыгэбзэ Kabɩyɛ Tyap Kongo Kumoring Gĩkũyũ Қазақша ភាសាខ្មែរ ಕನ್ನಡ Yerwa Kanuri 한국어 Перем коми Къарачай-малкъар کٲشُر Ripoarisch Kurdî Коми Kernowek Кыргызча Latina Ladino Lëtzebuergesch Лакку Лезги Lingua Franca Nova Luganda Limburgs Ligure Ladin Lombard Lingála ລາວ Lietuvių Latviešu Madhurâ मैथिली Basa Banyumasan Мокшень Malagasy Олык марий Māori Minangkabau Македонски മലയാളം Монгол ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ मराठी Кырык мары Bahasa Melayu Malti Mirandés မြန်မာဘာသာ Эрзянь مازِرونی Napulitano Nedersaksies Plattdüütsch नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk bokmål Novial ߒߞߏ Sesotho sa Leboa Diné bizaad Chi-Chewa Occitan Livvinkarjala Oromoo ଓଡ଼ିଆ Ирон ਪੰਜਾਬੀ Pangasinan Kapampangan Papiamentu Picard Deitsch Polski Piemontèis پنجابی پښتو Português Runa Simi Rumantsch Ikirundi Română Armãneashti Tarandíne Русский Русиньскый Ikinyarwanda संस्कृतम् Саха тыла ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ Sardu Sicilianu Scots سنڌي Davvisámegiella Sängö Srpskohrvatski / српскохрватски Taclḥit တႆး සිංහල Simple English Slovenčina سرائیکی Slovenščina Gagana Samoa Anarâškielâ ChiShona Soomaaliga Shqip Српски / srpski Sranantongo SiSwati Sesotho Seeltersk Sunda Svenska Kiswahili ꠍꠤꠟꠐꠤ Ślůnski Sakizaya தமிழ் Tayal ತುಳು తెలుగు Tetun Тоҷикӣ ไทย ትግርኛ Türkmençe Tagalog Tolışi Lea faka-Tonga Toki pona Tok Pisin Türkçe Seediq Xitsonga Татарча / tatarça ChiTumbuka Twi Тыва дыл Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha / ўзбекча Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt West-Vlams Volapük Walon Winaray Wolof 吴语 IsiXhosa მარგალური ייִדיש Yorùbá Vahcuengh Zeêuws ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ ⵜⴰⵏⴰⵡⴰⵢⵜ 文言 閩南語 / Bân-lâm-gí 粵語 中文 IsiZulu Rætta leinkjur Grein Kjak føroyskt Les Rætta Rætta wikitekst Vís søgu Amboð Tools move to sidebar hide Actions Les Rætta Rætta wikitekst Vís søgu General Hvat slóðar higar Viðkomandi broytingar Legg fílu upp Støðug slóð Kunning um síðuna Sitera hesa greinina Get shortened URL Switch to legacy parser Skriva út/útflyt Ger eina bók Tak niður sum PDF Prentvinarlig útgáva Aðrar verkætlanir Abstract Wikipedia Wikimedia Commons Wikidata lutur Appearance move to sidebar hide Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin '''جمهوری اسلامی ایران'''<br />''Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān''"},"1":{"wt":" íbúgvar \n"},"navn":{"wt":"Iran"},"mynd_flagg":{"wt":"Flag_of_Iran.svg"},"mynd_skjald":{"wt":"Coat_of_arms_of_Iran.svg"},"motto":{"wt":"Esteqlāl, āzā, jomhūrī-ye eslāmī"},"mynd_positión":{"wt":"Iran in its region.svg"},"alment_mál":{"wt":"[[Persiskt mál|Persiskt]]"},"høvuðsstaður":{"wt":"[[Teheran]]"},"fullveldi":{"wt":"Altíð"},"løgmaður_heitið":{"wt":"Forseti"},"løgmaður":{"wt":"[[Masoud Pezeshkian]] (مسعود پزشکیان)"},"forseti_heitið":{"wt":"Átrúnaðarligur leiðari"},"forseti":{"wt":"[[Muhammad al-Mahdi]] (مُحَمَّد ٱلْمَهْدِي)<br />vacant"},"vídd":{"wt":"1 648 195"},"vatn":{"wt":"1,63 %"},"íbúgvar":{"wt":"92.417.681"},"íbúgvar_km2":{"wt":"56,1"},"gjaldoyra":{"wt":"Rial (IRR)"},"tíðarzona":{"wt":"UTC +3.30"},"tjóðsangur":{"wt":"Sorood-e Jomhoori-e Eslami"},"alnet_økisnavn":{"wt":"[[.ir]]"},"telefon_landakota":{"wt":"98"},"spenningur":{"wt":""},"viðmerkingar":{"wt":""}},"i":0}}]}'> Islamiska Lýðveldið Iran جمهوری اسلامی ایران Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān (Flagg Iran) (Skjaldarmerki Iran) Tjóðarslagorð: Esteqlāl, āzā, jomhūrī-ye eslāmī Tjóðsangur: Sorood-e Jomhoori-e Eslami Alment mál Persiskt Høvuðsstaður Teheran Átrúnaðarligur leiðari Muhammad al-Mahdi (مُحَمَّد ٱلْمَهْدِي) vacant Forseti Masoud Pezeshkian (مسعود پزشکیان) Fullveldi Altíð Vídd  - tilsamans  - vøtn (%)   1 648 195 km² 1,63 % Íbúgvar  - tilsamans [[]]  - tættleiki   92.417.681 56,1/km² Gjaldoyra Rial (IRR) Tíðarøki UTC +3.30 Økisnavn á alnetinum .ir Telefonkota +98 Iran er eitt land í Miðeystri og Asia. Høvuðsstaður er Teheran, og landið hevur umleið 92 milliónir íbúgvar. Navnið [rætta | rætta wikitekst] Navnið Iran er ein avleiðsla av Aryana Vaejo, sum merkir upprunin hjá ariarunum. Persar og medar vóru eftirkomarar eftir indoeuropeiska niðursetufólkinum (ariarunum). Medarnir grundaðu uml. 700 f.Kr. iransku tjóðina, sum uml. 600 f.Kr. varð lagt í oyði av Kyrosi Mikla, sum í staðin grundaði persiska ríkið, Persia. Landið kallaðis Persia heilt til 1935, tá Reza Shah endurinnførdi navnið Iran. Søga [rætta | rætta wikitekst] Aleksandur Mikli (356 f.Kr.-323 f.Kr.) gjørdi innrás í Iran (Persia) í 334 f.Kr., og tá ið hann doyði, stýrdi ein av herovastum hansara, Selevkos (358 f.Kr.–281 f.Kr.), landinum. Um 250 f.Kr. grundaði ein herovasti í Miðásia, Arsakes (?-211 f.Kr.), kongsveldið Partia í Eysturiran. Ein skyldmaður hansara, Mithridates 1. (195 f.Kr.-138 f.Kr.), tók við trúnuni í 171 f.Kr. og stýrdi í 33 ár. Hann tók nógv lond, sum Darius 1. persakongur (550 f.Kr.–486 f.Kr.) hevði tikið fyri meira enn 300 árum frammanundan. Í eini herferð fyri og aðrari eftir tók Mithradates londini ímillum Kaspiskahav og Persaflógva og heilt eystur at indiamarkinum. Hann bygdi eina hernaðarlegu við ánna Tigris tætt við býin Selevkeia, og tey vórðu løgd saman í ein bý, Ktesifon, sum gjørdist høvuðsstaður í Partia. Mithradates doyði í 138 f.Kr., men arsakiska kongsættin ráddi í stívliga 300 ár. Partia varð verandi stórveldi upp aftur longur. Grikska mentanin, sum hevði breitt seg í Iran, tá ið Aleksandur legði ríkið undir seg, doyði út, og persisk mentan, sum kyknaði upp aftur, kom í staðin. Búskapur [rætta | rætta wikitekst] Handilstiltøk mótvegis Iran [rætta | rætta wikitekst] Handilstiltøkini ímóti Iran eru farin at virka av álvara í 2012, og í oktober 2012 var ófriður í miðbýnum í Teheran, har fólk mótmæltu teimum versnaðu búskaparviðurskiftunum. Tey vóru serliga misnøgd við, at virðið á landsins gjaldoyra er minkað sera nógv. Løgreglan legði uppí við táragassi, og nógv fólk vórðu tilin. Amerikanski uttanríkisráðharrin, Hillary Clinton, sigur í einari viðmerking, at tað er stýrið í Iran, sum hevur skyldina av, at landsins búskaparstøða er versnað. Hon sigur, at vil stýrið sleppa sínum kjarnorkuætlanum og samstarva við onnur lond og altjóða stovnar, verða tiltøkini ímóti landinum sett úr gildi. Iranska gjaldoyrað, rialurin, er minkaður umleið 40 prosent í virði í seinastuni, men sambært USA kemst tað ikki av handilstiltøkunum, men av skeivum búskaparpolitikki hjá stjórnini í Iran [1]. Ítróttur [rætta | rætta wikitekst] Iranar elska fótbólt og teir forguda stjørnuspælararnar. Fótbóltur er eitt av teimu fáu økjunum í iranska samfelagnum, har bæði menn og kvinnur kunnu vísa stórar kenslur. Síðan Ayatollah Khomeini tók valdið í Iran í 1979, hava fótbóltsvøllir verið bannað økið hjá konufólki, men genturnar sníkja seg inn ílætnar sum menn, og tær venja fótbólt á tekjunum og renna aftaná fótbóltsstjørnunum, tá teir venja. Olja og politikkur [rætta | rætta wikitekst] Tá oljukeldurnar fóru at spríkja í 1900-árunum, gjørdist Iran tætt knýtt at Vesturheiminum, serliga Bretlandi, sum fekk stóra ávirkan á iranskan búskap. Undir seinna heimsbardaga eggjaðu tey allieraðu Iran til at koma í teirra part móti Týsklandi, men av tí at Reza Shah tók undir við týskarunum, avgjørdi hann, at Iran skuldi vera uttanveltað. Tey allieraðu hersettu Iran, og Reza Shah varð sendur í eksil. Sonur hansara, Muhammad Reza Pahlavi (vanliga umrøddur Shahurin), kom í hansara stað. Inntil 1979 var Iran eitt rættiliga frítt samfelag, har sangur og dansur vóru loyvd, og kvinnur ikki vórðu noyddar at ganga við høvuðturriklæði. Men islamiska kollveltingin hetta árið, leidd av Ayatollah Khomeini, sum millum annað gjørdi, at Shahurin varð noyddur at flýggja, viðførdi eisini, at kvinnur og gentur nú skuldu ganga við turriklæði. Hoyrir tú tíðindi um Iran, so er tað altíð forsetin Mahmoud Ahmadinejad, ið tosar ella verður nevndur. Men veruligi leiðarin í Iran er muslimski leiðarin Seyed Ali Khamenei. Islamisk lóggáva í Iran brúkar enn almenna avrætting, steining og tú kanst fáa deyðadóm fyri ótrúskap ella homoseksualitet í Iran. Seyed Ali Khamenei er Ayatollah (ovasti) í islamiska ráðnum í Iran. Í Iran er deyðadómur fyri manndráð, ótrúskap, neyðtøku, vápnað rán, narkotikasmugling og at konvertera frá islam til aðra trúgv. Sambært Amnesty International er Iran tað landið, sum tekur lívið av flestu fólkum í heiminum, eftir Kina. Iran hevur praktiserað sokallaðu Sharia-lóg síðani kollveltingina í 1979. Keldur [rætta | rætta wikitekst] ↑ http://www.guardian.co.uk/world/2012/oct/03/iran-currency-crisis-tehran-clashes Satrapi, Marjane: Min Iranske Barndom, Forlaget Carlsen, 2005. Fimm hongdir eftir neyðtøku - Vikublad.fo[deyð leinkja] Sí eisini [rætta | rætta wikitekst] Miðeystur Asia v t e Lond í Asia Afghanistan Armenia Aserbadsjan Barain Bangladesj Brunei Burma Butan Eysturtimor Filipsoyggjar…