Ren – Wikipedia Zum Inhalt springen Menu principal Menu principal In die Seitenleiste verschieben zuppar Navigaziun Pagina principala Discutar en la pinta Artitgel casual Sa participar Agid Prims pass Ultimas midadas Tschertgar Tschertgar Cumparsa Donaziuns Crear in conto d'utilisader T'annunziar Utensils persunals Donaziuns Crear in conto d'utilisader T'annunziar Cuntegn In die Seitenleiste verschieben zuppar Entschatta 1 Sistematica 2 Caracteristicas 3 Derasaziun 4 Moda da viver 5 Umans e rens 6 Sutspezias Unterabschnitt Sutspezias umschalten 6.1 Rens da la tundra 6.2 Rens dal guaud 7 Nums e pronunzia 8 Annotaziuns 9 Litteratura 10 Colliaziuns Inhaltsverzeichnis umschalten Ren 115 linguas Afrikaans Алтай тил አማርኛ Aragonés Ænglisc العربية مصرى Asturianu Atikamekw Kotava Azərbaycanca تۆرکجه Basa Bali Беларуская (тарашкевіца) Беларуская Български Banjar বাংলা Brezhoneg Català Cebuano ᏣᎳᎩ کوردی Čeština Kaszëbsczi Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara فارسی Suomi Føroyskt Français Nordfriisk Gaeilge Gàidhlig Galego گیلکی गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni עברית हिन्दी Hrvatski Magyar Bahasa Indonesia Iñupiatun Ido Íslenska Italiano ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ / inuktitut 日本語 Jawa ქართული Taqbaylit Қазақша 한국어 Kurdî Latina Lingua Franca Nova Lietuvių Latgaļu Latviešu Malagasy Македонски മലയാളം Монгол मराठी Bahasa Melayu မြန်မာဘာသာ مازِرونی नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk bokmål Nouormand Diné bizaad Occitan Livvinkarjala Ирон Polski پنجابی Português Română Русский Scots Davvisámegiella Srpskohrvatski / српскохрватски Simple English Slovenčina Slovenščina Српски / srpski Svenska Kiswahili தமிழ் తెలుగు ไทย Tagalog Türkçe Тыва дыл ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha / ўзбекча Tiếng Việt Winaray 吴语 粵語 中文 IsiZulu Modifitgar colliaziuns Pagina Discussiun rumantsch Leger Modifitgar Modifitgar il code Cronologia Utensils Utensils In die Seitenleiste verschieben zuppar Acziuns Leger Modifitgar Modifitgar il code Cronologia General Colliaziuns sin questa pagina Modificaziuns sin paginas colliadas Colliaziun permanenta Infurmaziuns da la pagina Citar questa pagina Clamar URL curta Midar tar il "parser da legacy" Stampar/exportar Crear in cudesch Telechargiar sco PDF Versiun per stampar En auters projects Wikimedia Commons Wikispecies Wikidata object Cumparsa In die Seitenleiste verschieben zuppar Ord Wikipedia Ren Ren nordamerican Classificaziun Urden Artiodactyla Suturden Ruminantia Famiglia Tschiervs (Cervidae) Sutfamiglia Capreolinae Gener Rangifer Spezia Ren Num scientific Rangifer tarandus (Linnaeus, 1758) Il ren (Rangifer tarandus) è ina spezia da mammal or da la famiglia dals tschiervs (Cervidae). Antruras era el derasà en parts da las zonas tempradas. Oz viva el dentant be anc en regiuns enturn il Pol dal Nord: la stad en las tundras e l’enviern en ils guauds da la taiga da l’Eurasia dal Nord e da l’America dal Nord sco era en Grönlanda e sin autras inslas arcticas. Il ren è la suletta spezia da tschiervs, tar la quala era las femellas portan cornas e la quala è vegnida domesticada en grond stil. Ils rens nordamericans vegnan era numnads ‹caribu›, caribou, tenor in pled or da la lingua dals Indians da Mi'kmaq. Sistematica [modifitgar | modifitgar il code] La spezia dal ren (num scientific: Rangifer tarandus) fa part dal gener Rangifer ed appartegna a la classa dals mammals ed a l’urden dals mammals cun unglas pèr (Artiodactyla), pli exact al suturden dals remagliaders (Ruminantia). Entaifer la famiglia dals tschiervs (Cervidae) fa il ren part da la sutfamiglia dals Capreolinae (en Europa fan anc part il chavriel e l’elan da questa sutfamiglia). Caracteristicas [modifitgar | modifitgar il code] Ren da Spitzbergen La grondezza dal ren variescha fitg tenor il territori da derasaziun. La lunghezza dal corp tanscha da 120 fin 220 centimeters, l’autezza da la spatla da 90 fin 140 centimeters ed il pais da 60 fin 300 kilograms. Il pail è spess e lung, grisch stgir enfin brin u era cler – spezialmain tar animals domesticads. L’enviern è il pail en general bler pli cler che la stad. Ils ‹Peary-Caribous› che vivan sin las inslas autarcticas dal Canada (oravant tut sin l’insla d’Ellesmere) portan perfin durant l’entir onn in pail bunamain alv. La colur dal pail serva sco camuflagi encunter animals da rapina inimis; la launa spessa sut il pail protegia encunter la fradaglia en il clima arctic criv. Las cornas han la furma da stangas che sa sroman. Be la part il pli orasum furma a la fin da la stanga ina pitschna pala. Quella vegn era numnada ‹pala da naiv›, cunquai ch’ins crajeva pli baud ch’il ren stauschia da la vart la naiv cun quella pala. La furma da las cornas è fitg irregulara, asimmetrica e differenta tar mintga animal. Ina particularitad dal ren è che las femellas portan medemamain cornas – ina spezialitad che cumpara uschiglio tar naginas spezias dals tschiervs. Las cornas dals mastgels èn cun ina lunghezza da 50 fin 130 centimeters considerablamain pli lungas che quellas da las femellas che cuntanschan be ina lunghezza da 20 fin 50 centimeters. Ils mastgels bittan giu lur cornas l’atun, las femellas pir la primavaira. Normalmain na vegnan betg omaduas cornas bittadas giu a medem temp, uschia ch’il ren porta temporarmain fitg savens be ina stanga. Las tschaccas dals rens èn fitg ladas e pon vegnir schlargiadas entras ina pel stendibla. Ultra da quai èn sa furmadas lungas unglas sura che pussibiliteschan a l’animal in pass segir perfin sin terren crappus u belmus. Derasaziun [modifitgar | modifitgar il code] Derasaziun dal ren Ils rens fan part dals mammals gronds che vivan il pli al nord. Els vivan en grondas parts dal nord da l’America dal Nord e da l’Eurasia. Perfin sin inslas fitg arcticas sco Svalbard, Ellestmere e Grönlanda datti colonias da rens. Per mitschar da l’enviern arctic fan rens lungas migraziuns, sche quai als è pussaivel. Il tschancun percurrì durant quels viadis po muntar fin a 5000 kilometers – la pli lunga migraziun da mammals sin terra insumma. Sin il continent da l’Europa datti be anc en la planira auta da Hardangervidda en Norvegia ina populaziun da rens selvadis. Tar las grondas scossas da rens en il territori dals Sams (istoric: Laponia) ed en il nordost da la Russia sa tracti exclusivamain da rens domesticads che s’audan ad allevaturs da rens indigens. En autras regiuns, p.ex. en il Canada dal Nord, tanscha il territori da derasaziun da rens – numnà là ‹caribou› – generalmain pli lunsch en il sid, pia en zonas borealas. Il pli derasà è il ren stà durant l’ultima epoca glaziala: lura era il ren penetrà fin en l’Europa Centrala e fin al cunfin dal nord dal Mexico dad oz. Suenter la fin dal pleistocen è l’abitadi plaunsieu sa spustà vers nord; tuttina èn ils rens anc restads durant lung temp en las zonas tempradas. Uschia devi en il nord da la Germania anc en il temp da l’Imperi roman rens selvadis, en Pologna han els perfin survivì fin en il temp medieval. Probablamain è l’uman per part la culpa ch’ils rens èn svanids or da las zonas tempradas, ma il dumber da rens era oramai vi da sa sminuir. Sin las inslas britannicas èn ils rens morts or avant ca. 10 000 onns. L’onn 1952 ha il Sam Mikel Utsi mess en libertad 29 animals en las muntognas da Cairngorm en Scozia; oz vivan là ca. 130 rens. Ina scossa da ca. 80 animals viva sin il terren da la destillaria da Glenlivet. Moda da viver [modifitgar | modifitgar il code] Femella cun vadè (Finlanda) Rens èn animals da triep. Las scossas s’inscuntran per las migraziuns annualas e pon cuntegnair plirs 100 000 animals; en l’Alasca è enconuschenta ina scossa da 500 000 animals. Suenter las migraziuns sa schlian las grondas scossas en trieps pli pitschens da diesch fin tschient animals. Quellas gruppas sa cumponan per il pli u be da mastgels u be da femellas. Las gruppas èn ordinadas tenor in’ierarchia che sa drizza tenor la grondezza da las cornas; mintgatant vegn l’ierarchia dentant era decidida entras cumbats ritualisads. L’october, en il temp da chalira, emprovan ils mastgels da rimnar in harem enturn els. Els copuleschan lura cun uschè bleras femellas sco pussaivel. Suenter in temp da purtanza da 230 dis parturescha la femella in unic vadè il mais da matg u da zercladur. Cuntrari a blers auters vadels da tschierv n’è il pitschen betg taclà e gia curt suenter la naschientscha è el fitg independent: gia suenter in’ura sa el star ed ir sin las atgnas chommas. Sch’el resta sitg, vegn il pitschen protegì encunter la fradaglia da ses pail che consista da chavels emplenids cun aria. Dad aura fraida e bletscha moran dentant fitg blers vadels, malgrà ch’ils vadels da rens possedan capacitads termoregulatoricas extraordinarias e pon accelerar per il quintupel lur producziun da chalur. Ils rens daventan sexualmain madirs suenter ca. dus onns. En media vegnan rens 12 fin 15 onns vegls, mintgatant cuntanschan els dentant er ina vegliadetgna da passa 20 onns. Rens sa nutreschan oravant tut da pastg; la stad maglian els dentant bunamain mintga nutriment vegetal. L’enviern n’als resta pervia da la naiv e dal glatsch nagut auter che da magliar bulieus, mistgels e la cladonia (Cladonia rangiferina, ina spezia da litgen). Ils inimis natirals dal ren èn lufs, gulatschs, lufs-tscherver ed urs da glatsch. Animals sauns pon dentant scappar dals inimis grazia a lur spertadad; uschia èn per il pli be rens malsauns u flaivels daventads l’unfrenda dals animals da rapina. Il pli grond turment èn parasits interns ed externs, surtut las miriadas da mustgins arctics. Umans e rens [modifitgar | modifitgar il code] Sin picturas da cuvels dal temp da crap chatt’ins savens rens. Els eran probablamain gia ina preda tschertgada dals chatschaders da Neandertal. Fin oz vegnan rens chatschads en bleras parts dal mund, cunquai ch’ins appreziescha lur charn plitost magra e lur pail. En las regiuns en las qualas i n’ha betg blers u insumma nagins gronds animals da preda, be paucs materials per construir e naginas plantas da fibras han ils umans utilisà bunamain mintga part dal corp dal ren: lur pel per pellitschas e tgirom, lur cornas e lur ossa per far guaffens. Schlitta da rens en Russia enturn l’onn 1900 I n’è betg enconuschent tge pievel ch’ha domesticà sco emprim il ren. Enturn 1000 a.C. han ins cumenzà a nizzegiar il ren davent da la Sibiria fin en Scandinavia. En l’Europa dal Nord han ils Sams gì fitg bler success cun la domesticaziun. Fin il 17avel tschientaner han ins duvrà ils rens oravant tut sco manadira ed animals da sauma. L’extensiun da la domesticaziun sin entiras scossas ha pir gì lieu cun il sforz da stuair pajar dapli taglias als signurs colonials. Anc oz vegn pratitgà l’allevament da rens en il territori dals Sams. En Norvegia ed en Svezia è l’allevament in privilegi dals Sams, en Finlanda vegn el pratitgà principalmain dals Finlandais. Las scossas pon sa mover libramain, ils umans las suondan. Da temps fixads vegnan las scossas chatschadas ensemen per marcar ils vadels u per mazzar animals elegids. Ozendi chatsch’ins per part ensemen las scossas grondas cun l’agid da helicopters u da schlieusas a motor. Cunquai ch’ils rens èn abels da supportar temperaturas, tar las qualas mintg’auter animal da niz muriss, han ins introducì anc en il 20avel tschientaner rens europeics en Grönlanda, Alasca e Canada. Là avevan ils pievels indigens adina be chatschà rens selvadis …